Γιατί λατρεύουμε τους διάσημους μόνο όταν πεθαίνουν: Μια σπουδή στην υστεροφημία της ενοχής- της Νίκης Καταφελή

Στα σπλάχνα της ελληνικής κοινωνίας αναβιώνει τακτικά ένα κακό χούι, μια μακάβρια τελετουργία, η οποία, μάλιστα, εκτελείται με απαρέγκλιτη συνέπεια. Είναι η στιγμή που ο χλευασμός μετατρέπεται σε ύμνο και η αδιαφορία σε εθνικό πένθος. Σε μια διαχρονική κρίση ταυτότητας, φαίνεται πως πάσχουμε από μια ιδιότυπη πολιτισμική «νεκροφιλία»: ερωτευόμαστε παράφορα τους «ήρωές»μας, μόνο όταν βεβαιωθούμε ότι έχουν σταματήσει να αναπνέουν.

Η ιστορία του νεοελληνικού πολιτισμού δεν είναι τίποτε άλλο παρά ένα νεκροταφείο δικαίωσης. Από τον Κάλβο και τον Παπαδιαμάντη, μέχρι τον Καζαντζάκη και τη Μαρία Κάλλας, το μοτίβο παραμένει αναλλοίωτο. Όσο το σώμα είναι ζωντανό, η κοινωνία το αντιμετωπίζει ως ξένο σώμα, ως απειλή ή ως γραφικότητα. Μόλις το σώμα γίνει μνήμη, η κοινωνία το διεκδικεί ως «εθνική κληρονομιά». Γιατί όμως χρειαζόμαστε τον θάνατο για να επικυρώσουμε την αξία;

Η ανατομία του.. ζωντανού φθόνου

Το πρόβλημα με τον ζωντανό καλλιτέχνη, τον ποιητή ή τον διανοούμενο, είναι ότι αποτελεί μια ενεργή, παρεμβατική παρουσία. Ο ζωντανός δημιουργός είναι ενοχλητικός. Έχει άποψη, κάνει λάθη, διεκδικεί χώρο, και κυρίως, λειτουργεί ως καθρέφτης της μετριότητάς μας.

Ο ζωντανός δημιουργός δεν χωράει στο προκρούστειο κρεβάτι της μέσης οδού. Προεξέχει. Και ό,τι προεξέχει στην Ελλάδα, κόβεται.

Όσο ο ήρωας περπατά ανάμεσά μας, υφίσταται τη βάσανο της αποδόμησης. Η αμφισβήτηση δεν είναι προϊόν κριτικής σκέψης, αλλά ένας αμυντικός μηχανισμός του συλλογικού εγωισμού. Αν αναγνωρίσουμε το μεγαλείο του διπλανού μας τώρα, αυτομάτως μειώνουμε το δικό μας ανάστημα. Επιλέγουμε, λοιπόν, την αγνόηση ή τον χλευασμό. Τον βαφτίζουμε «αιθεροβάμονα», «ιδιότροπο», «προκλητικό». Η ζωντανή παρουσία του είναι ένας διαρκής έλεγχος της συνείδησής μας, και η κοινωνία απεχθάνεται τον έλεγχο.

Ο θάνατος ως αποστειρωτής

Ο θάνατος, ωστόσο, λειτουργεί λυτρωτικά για το κοινό αίσθημα. Όχι για τον νεκρό, αλλά για τους επιζώντες. Ο νεκρός ποιητής είναι, πάνω απ’ όλα, ασφαλής. Δεν μπορεί πλέον να μιλήσει, να αντικρούσει, να απογοητεύσει ή να παράξει νέο έργο που θα μας ξενίσει.

Με τον θάνατο, ο δημιουργός παύει να είναι άνθρωπος με αντιφάσεις και μετατρέπεται σε σύμβολο. Και τα σύμβολα είναι εύπλαστα. Μπορούμε να τα κόψουμε και να τα ράψουμε στα μέτρα της εθνικής μας αφήγησης. Μπορούμε να απομονώσουμε στίχους, να ξεχάσουμε τις πολιτικές τους θέσεις, να διαγράψουμε τις ιδιοτροπίες τους και να κρατήσουμε μόνο το «μάρμαρο». Η μεταθανάτια αγιοποίηση είναι ουσιαστικά μια διαδικασία αποστείρωσης. Αφαιρούμε το «αίμα» και την «τρέλα» του καλλιτέχνη, για να κρατήσουμε ένα καθαρό, ακίνδυνο είδωλο που ταιριάζει στα σχολικά βιβλία και στις επετειακές εκδηλώσεις.

Η ενοχή που μεταμφιέζεται σε κληρονομιά

Το βαθύτερο ψυχολογικό υπόβαθρο αυτής της συμπεριφοράς είναι η συλλογική ενοχή. Κατά βάθος, η κοινωνία γνωρίζει. Γνωρίζει πως άφησε τον Γιαννούλη Χαλεπά να σαπίζει στο ψυχιατρείο. Γνωρίζει πως χλεύασε τον Καβάφη ως «κλειστό» και «παρακμιακό». Γνωρίζει πως κυνήγησε τον Καζαντζάκη.

Όταν ο δημιουργός φύγει, η ενοχή αυτή αναζητά διέξοδο. Η υπερβολική λατρεία, τα δακρύβρεχτα αφιερώματα στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι ονομασίες οδών και οι προτομές, δεν είναι πράξεις τιμής. Είναι πράξεις εξιλέωσης. Είναι το «αντίλυτρο» που πληρώνουμε για την αδιαφορία που δείξαμε όταν ο άνθρωπος αυτός είχε ανάγκη ένα πιάτο φαγητό, μια καλή κουβέντα ή απλώς την ησυχία του για να δημιουργήσει.

Η «πολιτισμική κληρονομιά» γίνεται έτσι το άλλοθι της εθνικής μας αχαριστίας. Λατρεύουμε τους νεκρούς για να πείσουμε τους εαυτούς μας ότι είμαστε ένας λαός που αγαπά τον πολιτισμό, ενώ στην πραγματικότητα αγαπάμε μόνο την ασφάλεια του παρελθόντος.

Ο θεσμικός κανιβαλισμός

Σε επίπεδο πολιτείας και θεσμών, το φαινόμενο αποκτά διαστάσεις κυνισμού. Το κράτος, που συνήθως λάμπει διά της απουσίας του στην προσπάθεια επιβίωσης του σύγχρονου καλλιτέχνη, είναι το πρώτο που σπεύδει να καταθέσει στεφάνια. Ο ζωντανός αντιμετωπίζει γραφειοκρατία, φορολογική εξόντωση, έλλειψη χώρων έκφρασης. Ο νεκρός πάλι γίνεται “brand name”, τουριστικό αξιοθέατο, αφορμή για κονδύλια και φιέστες.

Πρόκειται για έναν θεσμικό κανιβαλισμό. Το κράτος τρέφεται από τη σάρκα των νεκρών ηρώων του για να προσδώσει κύρος στην κενή του υπόσταση. Ο νεκρός καλλιτέχνης είναι χρήσιμος. Δεν ζητά επιχορηγήσεις, δεν κάνει απεργίες, δεν ασκεί κριτική στην εξουσία. Είναι το τέλειο πολιτικό εργαλείο.

Ας τους χειροκροτήσουμε, λοιπόν, όσο ακούνε!

Η ελληνική κοινωνία πάσχει από βαριάς μορφής πρεσβυωπία: βλέπει καθαρά μόνο ό,τι βρίσκεται μακριά, στο παρελθόν, αλλά αδυνατεί να εστιάσει στο παρόν, σε αυτό που συμβαίνει μπροστά στα μάτια της. Αυτή η «νεκροφιλία» είναι επικίνδυνη, διότι αποθαρρύνει το καινούριο. Στέλνει το μήνυμα στους νέους δημιουργούς ότι η μόνη οδός προς την αναγνώριση είναι η βιολογική τους εξόντωση.

Αν θέλουμε να μιλάμε για πραγματικό πολιτισμό και όχι για μαυσωλείο, οφείλουμε να αλλάξουμε το βλέμμα μας. Να μάθουμε να ανεχόμαστε το αιχμηρό, το διαφορετικό και το ενοχλητικό όσο είναι ζωντανό. Να αναγνωρίζουμε την αξία χωρίς την προϋπόθεση του επικήδειου.

Η πραγματική τιμή στον καλλιτέχνη δεν είναι το μάρμαρο που στήνεται πάνω από το τάφο του. Είναι το χειροκρότημα, ο σεβασμός και η στήριξη όσο μπορεί ακόμα να μας κοιτάξει στα μάτια. Όλα τα υπόλοιπα είναι απλώς τύψεις.