Η Γεωμετρία της Απάθειας: Από την Οργή των Πλατειών στον «Λήθαργο» της Μόνιμης Κρίσης- της Νίκης Καταφελή

Στην πρόσφατη ιστορία της χώρας, η λέξη «έκτακτο» έχει χάσει το νόημά της. Όταν το εξαιρετικό καθίσταται καθημερινό, η ανθρώπινη ψυχολογία επιστρατεύει έναν από τους πιο αρχέγονους, αλλά και πιο επικίνδυνους μηχανισμούς άμυνας: την απόσυρση. Μετά από δεκαπέντε συναπτά έτη συλλογικού τραύματος (από την οικονομική κατάρρευση και τα μνημόνια, στην υγειονομική πολιορκία της πανδημίας και από εκεί στην κλιματική δυστοπία των φλεγόμενων δασών και των πλημμυρισμένων κάμπων) ο Έλληνας πολίτης δεν υποφέρει πλέον από οργή. Υποφέρει από…Crisis Fatigue.

Το «Σύνδρομο της Μόνιμης Κρίσης» δεν είναι μια απλή κόπωση. Είναι μια δομική αλλοίωση του κοινωνικού ιστού. Είναι η μετάβαση από το εκκωφαντικό «δεν αντέχω άλλο» στο ψυχρό, κυνικό και απόλυτα σιωπηλό «έλα μωρέ, τίποτα δεν αλλάζει».

Η Μετάλλαξη του Συλλογικού Θυμού

Αν γυρίσουμε το ρολόι στο 2011, θα θυμηθούμε μια κοινωνία σε αναβρασμό. Οι πλατείες ήταν γεμάτες, τα συνθήματα έσταζαν αδρεναλίνη και ο θυμός ήταν το καύσιμο μιας διεκδίκησης, έστω και ανώριμης, για ένα καλύτερο αύριο. Ο θυμός, παρά την τοξικότητά του, είναι ένα συναίσθημα ενεργητικό. Προϋποθέτει ότι πιστεύεις πως η φωνή σου έχει ακόμα βάρος, πως η αντίδρασή σου μπορεί να μετακινήσει την βελόνα της ιστορίας.

Σήμερα, το σκηνικό είναι ριζικά διαφορετικό. Η οργή αντικαταστάθηκε από τον κοινωνικό αναχωρητισμό. Ο Έλληνας έπαψε να διαδηλώνει, όχι επειδή λύθηκαν τα προβλήματά του, αλλά επειδή αποδέχθηκε την ήττα του ως φυσικό φαινόμενο. Η συνεχής έκθεση στο «κακό» λειτούργησε ως μια ιδιότυπη ανοσοποίηση. Όπως το σώμα συνηθίζει τον πόνο για να μην καταρρεύσει το νευρικό σύστημα, έτσι και η κοινωνία ανέπτυξε έναν «συναισθηματικό κάλο».

Η Ψυχολογία του «Survival Mode»

Όταν η επιβίωση γίνεται ο μοναδικός στόχος, η ποιότητα της ζωής και οι συλλογικές αξίες μπαίνουν σε δεύτερη μοίρα. Η κατάσταση αυτή ονομάζεται επιστημονικά «μαθημένη αβοηθητότητα» (learned helplessness). Όταν ένα υποκείμενο δέχεται επαναλαμβανόμενα αρνητικά ερεθίσματα από τα οποία δεν μπορεί να ξεφύγει, τελικά σταματά να προσπαθεί, ακόμα και όταν η διέξοδος εμφανίζεται μπροστά του.

Αυτή η πνευματική κατάσταση έχει μετατρέψει τον Έλληνα σε έναν «συναισθηματικό αναλφάβητο» απέναντι στα μεγάλα γεγονότα. Μια τραγωδία στα Τέμπη, μια βιβλική καταστροφή στη Θεσσαλία ή μια παγκόσμια γεωπολιτική απειλή αντιμετωπίζονται με την ίδια μοιρολατρική απόσταση. Το σκρολάρισμα στις ειδήσεις γίνεται μια μηχανική κίνηση. Η φρίκη καταναλώνεται ως ψηφιακό περιεχόμενο μεταξύ μιας διαφήμισης και ενός meme. Η ενσυναίσθηση απαιτεί ενέργεια, και ο Έλληνας είναι ενεργειακά πτωχευμένος.

Ο Κυνισμός ως Πολιτικό Καταφύγιο

Η κόπωση από την κρίση δεν είναι μόνο ψυχολογικό μέγεθος, είναι και πολιτικό. Οδηγεί σε έναν ακραίο ατομικισμό, όπου το «εμείς» έχει εξαερωθεί. «Αφού το κράτος δεν μπορεί να με προστατεύσει από την ακρίβεια, την αρρώστια ή τη φωτιά, θα κοιτάξω μόνο την πάρτη μου», είναι το ανείπωτο δόγμα της εποχής.

Αυτός ο κυνισμός είναι το τέλειο λίπασμα για την αποπολιτικοποίηση. Η αποχή από τις εκλογές, η πλήρης αδιαφορία για τα κοινά και η απαξίωση κάθε οράματος δεν είναι δείγματα τεμπελιάς, αλλά δείγματα βαθιάς παραίτησης. Όταν η ελπίδα διαψεύδεται κατ’ επανάληψη, η έλλειψη ελπίδας γίνεται ασπίδα προστασίας. Αν δεν περιμένεις τίποτα, δεν μπορείς να απογοητευτείς.

Η «Κανονικοποίηση» του Παραλόγου

Ίσως το πιο οξύμωρο στοιχείο αυτής της νέας πραγματικότητας είναι η ταχύτητα με την οποία ενσωματώνουμε το παράλογο στην καθημερινότητά μας.

Μάθαμε να ζούμε με τον πληθωρισμό ως «καιρικό φαινόμενο».

Αποδεχθήκαμε την υποβάθμιση του ΕΣΥ ως «αναπόφευκτη».

Συνηθίσαμε την ιδέα ότι τα παιδιά μας θα ζήσουν χειρότερα από εμάς.

Αυτή η βουβή αποδοχή είναι η μεγαλύτερη επιτυχία ενός συστήματος που τρέφεται από την απάθεια. Η κοινωνία δεν αντιδρά πια στις θεσμικές εκτροπές ή στις κοινωνικές αδικίες, γιατί η «μπαταρία» της αγανάκτησης έχει αδειάσει προ πολλού. Η μόνιμη κρίση έχει δημιουργήσει μια κοινωνία «ζόμπι», που κινείται μηχανικά προς την επόμενη πληρωμή λογαριασμού, χωρίς να σηκώνει το κεφάλι στον ορίζοντα.

Η Ανάγκη για μια νέα Συναισθηματική Νοημοσύνη

Το Crisis Fatigue δεν είναι μια κατάσταση που θα περάσει με μια αύξηση στον κατώτατο μισθό ή με μια αλλαγή κυβέρνησης. Είναι μια ψυχική ουλή που απαιτεί επαναπροσδιορισμό του τι σημαίνει «πολίτης». Αν θέλουμε να βγούμε από τον λήθαργο, πρέπει πρώτα να αναγνωρίσουμε ότι η απάθεια δεν είναι δύναμη, αλλά η απόλυτη ήττα.

Η μετάβαση από το «έλα μωρέ» στο «με αφορά» είναι ο δυσκολότερος δρόμος που καλούμαστε να διανύσουμε. Απαιτεί να σπάσουμε τον τοίχο του κυνισμού και να παραδεχθούμε ότι ο πόνος για το συλλογικό είναι προτιμότερος από την παγωμένη απομόνωση του ατομικού.

Η κρίση μπορεί να είναι μόνιμη, αλλά η αντίδρασή μας σε αυτήν δεν οφείλει να είναι η σιωπή. Γιατί στο τέλος της ημέρας, η απάθεια δεν είναι τίποτα άλλο από τη συναίνεση σε μια ζωή που απλώς συμβαίνει, αντί για μια ζωή που τη διεκδικούμε.