Η ηθική του Επιτήδειου: Η θανάσιμη γοητεία της κουτοπονηριάς- της Νίκης Καταφελή

Υπάρχει μια αόρατη, αλλά πανίσχυρη ιεραρχία στην ελληνική κοινωνική πραγματικότητα. Δεν καθορίζεται από τους τίτλους σπουδών, την επαγγελματική αριστεία, ούτε καν από την οικονομική επιφάνεια. Καθορίζεται από την ικανότητα του ατόμου να ελίσσεται στις ρωγμές των κανόνων. Στην Ελλάδα, ο «Επιτήδειος» δεν είναι απλώς ένας παραβάτης, μα ένας λαϊκός ήρωας.

Η “ηθική” του Επιτήδειου δεν διδάσκεται στα σχολεία, αλλά μεταδίδεται οσμωτικά από γενιά σε γενιά ως το υπέρτατο εργαλείο επιβίωσης. Είναι η πεποίθηση ότι οι κανόνες φτιάχτηκαν για τους «άλλους»: τους αδύναμους, τους φοβισμένους, τους αφελείς. Για τον Έλληνα «μύστη» της καθημερινότητας, ο νόμος είναι μια ενοχλητική γραφειοκρατία και η παράκαμψή του, η υπέρτατη απόδειξη ευφυΐας.

Το σημασιολογικό έγκλημα: Από τον Οδυσσέα στον «Μάγκα»

Το πρόβλημα ξεκινά από μια θεμελιώδη γλωσσική και εννοιολογική στρέβλωση. Έχουμε ταυτίσει τον «έξυπνο» με τον «πονηρό». Στις περισσότερες δυτικές κοινωνίες, έξυπνος είναι αυτός που λύνει προβλήματα δημιουργώντας αξία για το σύνολο. Στην Ελλάδα, «έξυπνος» θεωρείται συχνά αυτός που δημιουργεί προβλήματα στο σύνολο για να αποκομίσει ατομικό όφελος.

Εδώ εντοπίζεται η τραγική μετάλλαξη του αρχαίου ελληνικού πνεύματος. Η ομηρική «μήτις» (η πολύπλοκη, ευέλικτη νοημοσύνη του Οδυσσέα) ήταν ένα εργαλείο επιβίωσης απέναντι σε θεούς και τέρατα, ένας τρόπος να δαμάσει κανείς τη μοίρα. Η σύγχρονη εκδοχή της, όμως, έχει εκφυλιστεί στην «κουτοπονηριά».

Ο σύγχρονος «πολυμήχανος» δεν τυφλώνει τον Κύκλωπα για να σώσει τους συντρόφους του. Κλέβει τη σειρά στη Λωρίδα Εκτάκτου Ανάγκης (ΛΕΑ), φοροδιαφεύγει ενώ απολαμβάνει δημόσια αγαθά, και χτίζει αυθαίρετα περιμένοντας τη νομιμοποίηση. Δεν είναι ήρωας. Είναι ένα παράσιτο που τρέφεται από τη σάρκα του κοινωνικού ιστού, βαφτίζοντας τον παρασιτισμό του «μαγκιά».

Το Σύνδρομο του Κορόιδου

Η κυριαρχία του Επιτήδειου έχει μια καταστροφική παρενέργεια: την ψυχολογική συντριβή του νομοταγούς πολίτη. Στην Ελλάδα, το να είσαι συνεπής, τυπικός και έντιμος δεν σου προσφέρει ηθική ικανοποίηση. Αντιθέτως, σου γεννά το πικρό συναίσθημα ότι είσαι «κορόιδο».

Όταν ο πολίτης βλέπει τον γείτονα να «τακτοποιεί» τις παρανομίες του με ευνοϊκές ρυθμίσεις, όταν βλέπει τον «έξυπνο» να γλιτώνει πρόστιμα λόγω γνωριμιών, τότε η τήρηση του νόμου παύει να είναι καθήκον και φαντάζει ως πράξη αυτοχειρίας. Το κράτος, με τη διαχρονική του ανοχή, στέλνει ένα σαφές μήνυμα: η νομιμότητα είναι για τους ανίκανους να παρανομήσουν.

Αυτό το αίσθημα αδικίας διαβρώνει την κοινωνική εμπιστοσύνη. Γιατί να πληρώσω εγώ, όταν οι άλλοι δεν πληρώνουν; Γιατί να περιμένω στην ουρά; Γιατί να είμαι ο μόνος «βλάκας» σε ένα πάρτι «έξυπνων»; Έτσι, η παραβατικότητα γίνεται μηχανισμός άμυνας. Γινόμαστε όλοι μικρο-παραβάτες, όχι από πεποίθηση, αλλά από τον φόβο μήπως καταλήξουμε τα θύματα της υπόθεσης.

Η κοινωνική επιβράβευση της απάτης

Το πιο ανησυχητικό στοιχείο δεν είναι η πράξη του Επιτήδειου, αλλά η αντίδραση του περίγυρου. Υπάρχει μια υπόγεια κοινωνική επιβράβευση, ένα συνωμοτικό κλείσιμο του ματιού. Ακούμε ιστορίες για το πώς κάποιος ξεγέλασε την εφορία ή το δημόσιο και, αντί να αισθανθούμε αποστροφή, συχνά χαμογελάμε με συγκατάβαση, ίσως και με κρυφό θαυμασμό.

«Καλά του έκανε», λέμε ψιθυριστά. Θεωρούμε το κράτος εχθρό, οπότε όποιος το κλέβει, παίρνει πίσω «το αίμα μας». Αυτή η νοοτροπία αγνοεί το προφανές: το κράτος είμαστε εμείς. Ο επιτήδειος δεν κλέβει ένα απρόσωπο τέρας· βάζει το χέρι του στη δική μας τσέπη. Όσο, όμως, η παραβατικότητα αντιμετωπίζεται ως αντισυστημική αντίσταση και όχι ως αντικοινωνική συμπεριφορά, το πρόβλημα θα παραμένει άλυτο.

Το «κοινωνικό γονίδιο» που μας κρατά πίσω

Αυτή η ηθική του Επιτήδειου λειτουργεί ως τροχοπέδη για κάθε μορφή συλλογικής προόδου. Μια κοινωνία που βασίζεται στην καχυποψία και στην ατομική διάσωση δεν μπορεί να καινοτομήσει. Η καινοτομία απαιτεί συνεργασία, εμπιστοσύνη και κανόνες που ισχύουν για όλους.

Στην Ελλάδα, ξοδεύουμε τεράστια ποσά φαιάς ουσίας και ενέργειας όχι για να παράγουμε, αλλά για να προστατευτούμε από την πονηριά του διπλανού ή για να επινοήσουμε τρόπους παράκαμψης του συστήματος. Φανταστείτε αν όλη αυτή η νοητική ενέργεια διοχετευόταν στη δημιουργία, στην έρευνα, στην επιχειρηματικότητα.

Είμαστε δέσμιοι μιας αυτοεκπληρούμενης προφητείας: επειδή δεν εμπιστευόμαστε το σύστημα, το παρακάμπτουμε, κάνοντάς το ακόμα πιο αναξιόπιστο, γεγονός που δικαιολογεί την αρχική μας δυσπιστία. Είναι ένας φαύλος κύκλος μιζέριας, καμουφλαρισμένος με το περιτύλιγμα της «εξυπνάδας» και της «πονηριάς».

Τελικά, πότε ο τίμιος θα πάψει να θεωρείται αφελής;

Η αλλαγή θα έρθει μόνο όταν αλλάξουμε τον ορισμό του «έξυπνου». Πρέπει να αποκαθηλώσουμε τον «Επιτήδειο» από το βάθρο του λαϊκού ειδώλου. Να τον δούμε γυμνό: ως έναν φοβισμένο άνθρωπο που δεν μπορεί να παίξει με ίσους όρους, ως έναν αντικοινωνικό σφετεριστή του κοινού καλού.

Η πραγματική επανάσταση στην Ελλάδα θα συμβεί τη μέρα που ο πολίτης που τηρεί τη σειρά του δεν θα νιώθει κορόιδο, αλλά περήφανος. Τη μέρα που η φράση «τι έξυπνος άνθρωπος» θα περιγράφει έναν επιστήμονα, έναν δημιουργό ή έναν ευσυνείδητο επαγγελματία, και όχι τον «τατσιμιτζικότζι» που βρήκε «άκρη» στο Υπουργείο.

Μέχρι τότε, θα παραμένουμε μια χώρα γεμάτη «έξυπνους» που, όλως παραδόξως, αδυνατεί να λύσει τα πιο απλά της προβλήματα.