Η Οδύσσεια του Ομήρου και η Οδύσσεια του Νόλαν- της Μαρίας Ιωάννου

Κάθε φορά που ένας σκηνοθέτης καταπιάνεται με ένα κλασικό έργο, γεννιέται το ίδιο ερώτημα: οφείλει να σεβαστεί την παράδοση όπως τη γνωρίζουμε ή δικαιούται να την αμφισβητήσει; Η «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν δεν είναι απλώς άλλη μία μεταφορά του ομηρικού έπους. Είναι μια πρόταση πάνω στο ίδιο το ερώτημα της διασκευής.

 

Οι αντιδράσεις που προκάλεσε η επιλογή ορισμένων ηθοποιών, και ιδιαίτερα εκείνη της Ελένης, είναι χαρακτηριστικές. Πολλοί θεατές περίμεναν να δουν στη μεγάλη οθόνη την εικόνα που είχαν ήδη σχηματίσει στο μυαλό τους: μια Ελένη όπως την απέδωσε η δυτική ζωγραφική, ο ακαδημαϊκός νεοκλασικισμός ή ο παλιός κινηματογράφος. Όμως ο Όμηρος δεν μας χαρίζει ποτέ μια τέτοια περιγραφή. Δεν μας λέει το χρώμα των ματιών της, των μαλλιών της ή του δέρματός της. Μας λέει μόνο ότι η ομορφιά της υπήρξε αρκετή για να κινήσει έναν πόλεμο. Η εικόνα της συμπληρώνεται από τη φαντασία κάθε αναγνώστη.

Βέβαια αυτό δεν σημαίνει ότι η επιλογή του casting είναι υπεράνω κριτικής. Μπορεί να αξιολογηθεί ως προς την δραματουργική της λειτουργεία, το δέσιμο ως ομάδα και την ερμηνεία. Αν οι ενστάσεις περιορίζονται στην εξωτερική εμφάνιση αφορούν τις προσδοκίες του θεατή παρά τις προθέσεις του δημιουργού ή του σκηνοθέτη στην προκειμένη περίπτωση.

 

Εδώ ακριβώς παρεμβαίνει ο Νόλαν. Δεν επιχειρεί να αναπαράγει την εικονογραφική παράδοση· επιχειρεί να τη διακόψει. Κάποιος μπορεί να συμφωνήσει ή να διαφωνήσει με τις επιλογές του, όμως δύσκολα μπορεί να ισχυριστεί ότι προδίδει τον Όμηρο μόνο και μόνο επειδή δεν ακολουθεί τις προσδοκίες που διαμόρφωσαν αιώνες εικαστικών αναπαραστάσεων. Συχνά συγχέουμε τον αρχαίο ποιητή με την εικόνα που δημιούργησαν γι’ αυτόν μεταγενέστεροι καλλιτέχνες.

 

Η ίδια λογική διατρέχει ολόκληρη την ταινία. Ο Οδυσσέας δεν παρουσιάζεται ως ο αψεγάδιαστος ήρωας της σχολικής αφήγησης, αλλά ως ένας άνθρωπος που επιστρέφει από τον πόλεμο τραυματισμένος, κυνηγημένος από τις ενοχές του και αντιμέτωπος με τις συνέπειες των αποφάσεών του. Ο Νόλαν μοιάζει να ενδιαφέρεται λιγότερο για τη μυθολογία και περισσότερο για την ανθρώπινη κατάσταση. Η Ιθάκη δεν είναι μόνο ένας προορισμός· είναι η επιθυμία να ξαναβρεί κανείς τον εαυτό του.

 

Αυτή η προσέγγιση δίνει στην ταινία μεγάλη δραματική δύναμη, αλλά δεν είναι πάντοτε ισορροπημένη. Ο σκηνοθέτης παραμένει πιστός στη σύνθετη αφηγηματική δομή που χαρακτηρίζει το έργο του και, σε ορισμένα σημεία, η επιθυμία του να οργανώσει την αφήγηση σαν μηχανισμό υπερισχύει της συναισθηματικής αμεσότητας. Υπάρχουν σκηνές όπου ο θεατής θα ήθελε να μείνει λίγο περισσότερο στη σιωπή των προσώπων και λίγο λιγότερο στην αρχιτεκτονική της αφήγησης.

 

Από την άλλη, δύσκολα μπορεί κανείς να αμφισβητήσει το κινηματογραφικό μεγαλείο της παραγωγής. Οι φυσικές τοποθεσίες, η φωτογραφία και η αίσθηση κλίμακας θυμίζουν ότι ο κινηματογράφος εξακολουθεί να μπορεί να δημιουργεί εικόνες που δεν εξαντλούνται σε μια οθόνη κινητού. Ο Νόλαν δεν χρησιμοποιεί το έπος ως πρόσχημα για εντυπωσιασμό. Το χρησιμοποιεί για να μιλήσει για τον χρόνο, τη μνήμη, την απώλεια και την επιστροφή, θεματικές που διαπερνούν ολόκληρη τη φιλμογραφία του.

 

Η Οδύσσεια δεν είναι σίγουρα το Interstellar, το Memento ή ο Oppenheimer, όμως ο Νόλαν παρουσιάζει με σεβασμό ένα έργο που μιλά για τον πόλεμο, τις συνέπειες του, τις ενοχές, τις απώλειες, τις επιλογές και την επιστροφή στο σπίτι.

 

Τελικά, η «Οδύσσεια» δεν ζητά από τον θεατή να συγκρίνει την ταινία με το σχολικό βιβλίο ή με τους πίνακες του 19ου αιώνα. Ζητά να δεχθεί ότι κάθε μεγάλη ιστορία επιβιώνει επειδή επιτρέπει νέες αναγνώσεις. Αν απαιτούσαμε από κάθε δημιουργό να αναπαράγει πιστά την εικόνα που ήδη έχουμε στο μυαλό μας, τότε οι κλασικοί δεν θα ήταν ζωντανά έργα· θα ήταν μουσειακά εκθέματα.

 

Ίσως, λοιπόν, αυτό να είναι το μεγαλύτερο επίτευγμα του Νόλαν. Δεν μας υποχρεώνει να συμφωνήσουμε με όλες τις επιλογές του. Μας υποχρεώνει, όμως, να αναρωτηθούμε τι σημαίνει πραγματικά «πιστότητα» σε ένα έργο που γράφτηκε πριν από σχεδόν τρεις χιλιάδες χρόνια. Πιστός είναι εκείνος που αντιγράφει την εικόνα που κληρονόμησε ή εκείνος που αναζητά εκ νέου το πνεύμα του έργου;

 

Η απάντηση δεν βρίσκεται μόνο στην «Οδύσσεια» του Νόλαν. Βρίσκεται σε κάθε μεγάλη διασκευή που τόλμησε να συνομιλήσει με το πρωτότυπο αντί να το αντιγράψει.