Η ψυχή της Κρήτης: δύναμη ζωής ή κληρονομιά πόνου; – της Νικολέτας Π. Καταφελή

Η Κρήτη, τόπος ευλογημένος, περήφανος και βαθιά ριζωμένος στις αξίες της τιμής και της ελευθερίας, αποτελεί εδώ και αιώνες σύμβολο ανδρείας και αξιοπρέπειας. Οι άνθρωποί της, σκληροτράχηλοι και γενναιόδωροι, διατηρούν μέχρι σήμερα μια ιδιαίτερη σχέση με την παράδοση, τα ήθη και τα έθιμα του τόπου τους.

Η βεντέτα, παλαιότατος θεσμός της άγραφης δικαιοσύνης, υπήρξε κάποτε το μέσο με το οποίο ο άνθρωπος προσπαθούσε να αποκαταστήσει το δίκιο του όταν απουσίαζε η θεσμική τάξη. Στα Ανώγεια, έως και τις αρχές του 20ου αιώνα, ίσχυαν άγραφοι κώδικες που καθόριζαν πότε μια προσβολή θεωρούνταν υποχρεωτικό να…ανταποδοθεί. Οι παλιότεροι, μάλιστα, μνημονεύουν ακόμη και άτυπους «καταλόγους προσβολών», μια μορφή ανεπίσημης καταγραφής υποχρεώσεων, που αποτυπώνει τόσο τη δύναμη όσο και το βάρος που είχε ο κρητικός κώδικας τιμής στην καθημερινή ζωή της εποχής.

Σήμερα όμως, σε μια εποχή όπου η δικαιοσύνη αποδίδεται μέσα από νόμους και θεσμούς, η συνέχιση τέτοιων πρακτικών μοιάζει περισσότερο με αυτοκαταστροφική εμμονή παρά με υπεράσπιση αξιών. Η βία γεννά μόνο βία, και οι κοινωνίες που δεν τολμούν να σπάσουν αυτόν τον φαύλο κύκλο καταδικάζονται να ανακυκλώνουν τον σπαραγμό, το δάκρυ, το μοιρολόι και τον πόνο. Και τότε γεννάται η ευθύνη: ποιος ο ρόλος της πολιτείας, της εκπαίδευσης, της τοπικής κοινωνίας, της οικογένειας; Ποιος διδάσκει στα νέα παιδιά ότι η τιμή δεν κερδίζεται με αίμα, αλλά με σεβασμό, αυτοσυγκράτηση και ήθος;

Οι θεσμικοί φορείς, από την Τοπική Αυτοδιοίκηση έως τα εκπαιδευτικά ιδρύματα και τις εκκλησιαστικές αρχές, οφείλουν να σταθούν με συνέπεια απέναντι σε ένα φαινόμενο που δεν αφορά μόνο την παραβατικότητα, αλλά και τον πολιτισμικό αυτοπροσδιορισμό μιας ολόκληρης κοινωνίας. Η ευθύνη δεν εξαντλείται σε ευχολόγια ή ετήσιες ημερίδες. Απαιτείται μια συντονισμένη πολιτική παιδείας, πρόληψης και κοινωνικής ευαισθητοποίησης, που θα ξεκινά από τα σχολεία και θα αγγίζει κάθε γειτονιά, κάθε χωριό.

Η ευθύνη όμως δεν περιορίζεται στους θεσμούς. Η οικογένεια, ως θεμέλιος λίθος της κοινωνικής διαπαιδαγώγησης, οφείλει να καλλιεργεί στα νέα μέλη της τον σεβασμό, τη νηφαλιότητα και την πίστη στις αρχές του δικαίου. Μέσα από τη συνεργασία θεσμών και οικογένειας μπορεί να διαμορφωθεί ένα σταθερό αξιακό πλαίσιο, ικανό να αποδομήσει τα κατάλοιπα μιας κουλτούρας βίας και να αναδείξει μια νέα, σύγχρονη αντίληψη τιμής και ευθύνης. Διότι ο πολιτισμός δεν κρίνεται από το παρελθόν του, αλλά από τη δύναμη να το υπερβαίνει.

Η κρητική τιμή, τόσο βαθιά χαραγμένη στο συλλογικό ήθος του νησιού, δεν χρειάζεται να εκφράζεται μέσα από το αίμα και την εκδίκηση. Αντίθετα, μπορεί και πρέπει να εκφράζεται μέσα από το μέτρο, την αξιοπρέπεια, τη συγχώρεση. Γιατί η αληθινή λεβεντιά δεν είναι η επίδειξη δύναμης, αλλά η ικανότητα να σταθείς πάνω από το πάθος και να υπερασπιστείς τη ζωή, όχι να την αφαιρείς.

Η σημερινή Κρήτη δεν έχει ανάγκη να αποδείξει ότι διαθέτει τιμή και ότι  σέβεται τις αξίες της. Έχει ήδη γράψει την ιστορία της με πράξεις γενναιότητας, φιλοξενίας και ανθρωπιάς. Το στοίχημα του σήμερα είναι να δείξει ότι η ίδια δύναμη που κάποτε ύψωσε το ανάστημά της απέναντι στους κατακτητές, μπορεί τώρα να σταθεί απέναντι στα ίδια της τα σκοτάδια. Εξάλλου, ακόμα και οι Κρήτες επαναστάτες του 19ου αιώνα καταδίκαζαν τη βεντέτα, μιας και πίστευαν πως αποδυνάμωνε τον κοινό αγώνα για λευτεριά.

Η σημερινή Κρήτη, της παιδείας, της δημιουργίας, της προόδου, αξίζει να τιμά τις ρίζες της χωρίς να αιχμαλωτίζεται από τα λάθη του παρελθόντος. Γιατί ο πραγματικός σεβασμός προς την παράδοση δεν βρίσκεται στην επανάληψη, αλλά στην εξέλιξη. Και ίσως αυτό να είναι το πιο ηρωικό κατόρθωμα που μπορεί να πετύχει ένας τόπος: να μετατρέψει τον πόνο σε μάθημα και τη μνήμη σε φως.