Ουκρανία: 12 εκατομμύρια σχολικά βιβλία έχουν καταστραφεί πριν από την έναρξη της νέας χρονιάς

Ό,τι απέμεινε από τις κατεστραμμένες εκτυπωτικές μηχανές, οι οποίες υπό κανονικές συνθήκες θα δούλευαν ασταμάτητα αυτές τις ημέρες, τυπώνοντας σχολικά βιβλία για τη νέα σχολική χρονιά, έχουν μείνει να κοιτούν τις τελευταίες μέρες οι ιδιοκτήτες τυπογραφείων σε ολόκληρη την Ουκρανία.

Ένα εξ αυτών, στα περίχωρα του Κιέβου, χτυπήθηκε μέσα στη νύχτα από ρωσικό πύραυλο, την ώρα που η παραγωγή είχε εντατικοποιηθεί προκειμένου να παραδοθούν 1,3 εκατομμύρια βιβλία, αριθμός που αντιστοιχεί περίπου στο 10% των σχολικών αναγκών της Ουκρανίας.

Μέσα στις στάχτες διακρίνεται μια απανθρακωμένη σελίδα από βιβλίο αγγλικών: «Με λένε Γουίλιαμ, είμαι από το Ηνωμένο Βασίλειο. Η γιαγιά μου ζει στο Νότιγχαμ. Είναι μια όμορφη πόλη».

Το τελευταίο διάστημα, ρωσικά πλήγματα έχουν χτυπήσει τυπογραφεία και εκδοτικούς οίκους σε ολόκληρη την Ουκρανία, καταστρέφοντας 12 εκατομμύρια βιβλία, ενώ ζημιές έχουν υποστεί και σημαντικά σύμβολα της ουκρανικής ιστορίας και του πολιτισμού.

Σύμφωνα με ουκρανικά μέσα ενημέρωσης, η Ρωσία έχει καταστρέψει περίπου το ένα τρίτο του συνόλου των βιβλίων που τυπώθηκαν φέτος στην Ουκρανία.

«Δεν μπορεί να σωθεί τίποτα»

Στο συγκεκριμένο τυπογραφείο του Κιέβου, η καταστροφή είναι ολοκληρωτική. Ακόμη και οι σελίδες που γλίτωσαν από τις φλόγες καταστράφηκαν από το νερό που χρησιμοποιήθηκε για την κατάσβεση ή από την έκθεσή τους στις καιρικές συνθήκες, καθώς η οροφή του κτιρίου κατέρρευσε.

«Πιστεύω ότι πρόκειται για σκόπιμη ενέργεια από την πλευρά της Ρωσικής Ομοσπονδίας», λέει στο BBC η Βικτόρια Χαϊντάι, εμπορική διευθύντρια του εκδοτικού οίκου Konvi. «Τους τελευταίους δύο μήνες, ορισμένοι από τους μεγαλύτερους εκδοτικούς οίκους έχασαν τις αποθήκες τους, όπου φυλάσσονταν τεράστιες ποσότητες βιβλίων», αναφέρει.

«Οι Ρώσοι καταστρέφουν επίσης τυπογραφεία, σε μια προσπάθεια να εξαφανίσουν την Ουκρανία ως έθνος. Ειλικρινά, όμως, δεν θα τα καταφέρουν», προσθέτει.

Περισσότερες από 35 εγκαταστάσεις που συνδέονται με τον εκδοτικό και τυπογραφικό κλάδο έχουν χτυπηθεί τις τελευταίες εβδομάδες.

Στις φλόγες και αγορά μεταχειρισμένων βιβλίων

Δεν είναι, όμως, μόνο τα καινούργια βιβλία που χάνονται. Η αγορά μεταχειρισμένων βιβλίων Pochaina στο Κίεβο χτυπήθηκε επίσης, με αποτέλεσμα να καταστραφούν εκατοντάδες μεμονωμένοι πάγκοι και ένας ανυπολόγιστος αριθμός παλαιών και πολύτιμων βιβλίων.

Πριν ακόμη οι πυροσβέστες ολοκληρώσουν την κατάσβεση, η 28χρονη book blogger Λίλια Βελίκα έψαχνε ανάμεσα στα αποκαΐδια για να διαπιστώσει εάν μπορούσε να σωθεί κάτι. Στα χέρια της κρατούσε ένα μουσκεμένο αντίτυπο ενός μυθιστορήματος επιστημονικής φαντασίας. «Τα βιβλία μάς σώζουν και το να τα χάνουμε είναι σαν να χάνουμε την καρδιά μας», λέει.

Ζημιές σε μουσεία, βιβλιοθήκες και την ιστορική Λαύρα του Κιέβου

Οι καταστροφές επεκτείνονται και πέρα από τον κόσμο του βιβλίου. Μουσεία, γκαλερί τέχνης, κινηματογραφικά στούντιο, βιβλιοθήκες και όπερες έχουν επίσης υποστεί ζημιές.

Στη Λαύρα των Σπηλαίων του Κιέβου, το μεγάλο μεσαιωνικό μοναστηριακό συγκρότημα της ουκρανικής πρωτεύουσας και ένα από τα σημαντικότερα μνημεία πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας, επλήγη ακόμη και ο Καθεδρικός Ναός της Κοιμήσεως με τους χαρακτηριστικούς χρυσούς τρούλους.

Θρησκευτικά κειμήλια μεταφέρθηκαν εγκαίρως σε ασφαλές σημείο, ωστόσο μεγάλο τμήμα της στέγης τυλίχθηκε στις φλόγες έπειτα από επίθεση με drone. Το κόστος των επισκευών υπολογίζεται στα 11,2 εκατομμύρια δολάρια, ενώ εκτιμάται ότι θα χρειαστούν δύο χρόνια για να ολοκληρωθούν.

Στο ίδιο συγκρότημα στεγάζεται και το ουκρανικό μουσείο βιβλίου και τυπογραφίας. Η UNESCO ενέταξε το συγκρότημα στον Κατάλογο Παγκόσμιας Κληρονομιάς το 1990, ενώ τον Σεπτέμβριο του 2023 το συμπεριέλαβε και στον κατάλογο των Μνημείων Παγκόσμιας Κληρονομιάς σε Κίνδυνο.

Κατά τις πρόσφατες εκδηλώσεις για τη συμπλήρωση 975 ετών από την ίδρυση του μοναστηριού, ο γενικός διευθυντής της UNESCO, Χάλεντ Ελ Ενάνι, δήλωσε «βαθύτατα λυπημένος» βλέποντας τις «σημαντικές ζημιές». «Η UNESCO καταδικάζει απερίφραστα όλες τις επιθέσεις εναντίον πολιτιστικών αγαθών που προστατεύονται από το διεθνές δίκαιο», δήλωσε ενώπιον επισήμων, μεταξύ των οποίων και ο Ουκρανός πρόεδρος Βολοντίμιρ Ζελένσκι.

«Η Ρωσία θέλει να μας εξαφανίσει ως έθνος»

Ο Ελ Ενάνι περιηγήθηκε στον καθεδρικό ναό μαζί με την υπουργό Πολιτισμού της Ουκρανίας, Τετιάνα Μπερέζνα, η οποία υποστήριξε ότι οι στρατιωτικές και οι πολιτιστικές συνέπειες του πολέμου δεν μπορούν να αντιμετωπίζονται ως δύο διαφορετικά ζητήματα.

«Πρόκειται για έναν υπαρξιακό πόλεμο. Η Ρωσία θέλει να μας καταστρέψει ως έθνος, να μας εξαφανίσει ως έθνος, σαν οι Ουκρανοί να μην υπάρχουν και να μην υπήρξαν ποτέ», δήλωσε. «Γι’ αυτό η Ρωσία στοχεύει την πολιτιστική μας κληρονομιά, τα σύμβολα της μακρόχρονης παρουσίας μας εδώ. Καταλαβαίνουν ότι αυτό είναι πολύ σημαντικό για εμάς, επειδή προστατεύουμε την ταυτότητα και τον πολιτισμό μας. Και η Ρωσία θέλει να καταστρέψει οτιδήποτε δεν μπορεί να οικειοποιηθεί», πρόσθεσε.

Σύμφωνα με την Μπερέζνα, από την έναρξη του πολέμου έχουν πληγεί περισσότερα από 1.900 στοιχεία της ουκρανικής πολιτιστικής κληρονομιάς και πάνω από 2.000 πολιτιστικά ιδρύματα.

Η ψηφιοποίηση αποτελεί πλέον μέρος της στρατηγικής για την προστασία έργων τέχνης και λογοτεχνίας, αλλά και για να διασφαλιστεί ότι τα παιδιά θα εξακολουθήσουν να έχουν πρόσβαση στην εκπαίδευση, ακόμη και όταν καταστρέφονται τα έντυπα βιβλία.

Φόβοι για το μέλλον ολόκληρου του εκδοτικού κλάδου

Υπάρχουν πλέον προειδοποιήσεις ότι ολόκληρος ο εκδοτικός κλάδος της Ουκρανίας βρίσκεται υπό απειλή και χρειάζεται διεθνή υποστήριξη για να μπορέσει να παραμείνει βιώσιμος.

Στο κατεστραμμένο τυπογραφείο του Κιέβου, η Βικτόρια Χαϊντάι επιμένει ότι η προστασία του κλάδου είναι ζωτικής σημασίας για τη διάσωση της ουκρανικής λογοτεχνίας και πολιτιστικής ταυτότητας. «Ο λόγος είναι τα πάντα. Είναι η εξέλιξή μας, ο πολιτισμός μας και η ιστορική μας κληρονομιά, που περνά από γενιά σε γενιά», λέει.

Το ζήτημα της ξεχωριστής ουκρανικής εθνικής ταυτότητας έχει βρεθεί και στο επίκεντρο της ρητορικής του Βλαντίμιρ Πούτιν. Σε δοκίμιό του το 2021 με τίτλο «Για την ιστορική ενότητα Ρώσων και Ουκρανών», ο Ρώσος πρόεδρος είχε υποστηρίξει ότι Ρώσοι και Ουκρανοί αποτελούν «έναν λαό», αμφισβητώντας παράλληλα τη νομιμοποίηση ενός ανεξάρτητου ουκρανικού κράτους και πολιτισμού.

Τι απαντά η Μόσχα

Σε δήλωσή της στο BBC, η ρωσική πρεσβεία στο Ηνωμένο Βασίλειο επέρριψε στην ίδια την ουκρανική κυβέρνηση ευθύνες για ζημιές στην πολιτιστική κληρονομιά της χώρας, επικαλούμενη την απομάκρυνση μνημείων και τις μετονομασίες δρόμων.

Υποστήριξε επίσης ότι πολιτιστικοί χώροι έχουν χρησιμοποιηθεί για την απόκρυψη στρατιωτικών εγκαταστάσεων.

Το Κρεμλίνο έχει επανειλημμένα αρνηθεί ότι οι ρωσικές δυνάμεις πλήττουν σκόπιμα μη στρατιωτικούς στόχους κατά τη διάρκεια των πέντε ετών της πλήρους κλίμακας εισβολής στην Ουκρανία, παρά τα επανειλημμένα και εκτεταμένα πλήγματα με πυραύλους και drones σε κτίρια κατοικιών και άλλες μη στρατιωτικές υποδομές.