«Ποιος φοβάται την Ωραία Ελένη;» – Γιατί το casting της «Οδύσσειας» του Νόλαν έγινε μεγαλύτερη είδηση από την ίδια την ταινία

Πριν ακόμη το κοινό προλάβει να ταξιδέψει μαζί με τον Οδυσσέα στην Ιθάκη, η νέα «Οδύσσεια» του Κρίστοφερ Νόλαν είχε ήδη αποκτήσει τη δική της… μυθολογία. Μόνο που αυτή τη φορά το επίκεντρο δεν ήταν οι Κύκλωπες, οι Σειρήνες ή η επιστροφή του ήρωα, αλλά η επιλογή της Λουπίτα Νιόνγκο για τον ρόλο της Ωραίας Ελένης.

Η συζήτηση για το casting εξελίχθηκε σε μία από τις μεγαλύτερες διαδικτυακές αντιπαραθέσεις γύρω από την ταινία, με επικριτές να μιλούν για «παραποίηση» του ομηρικού κόσμου και άλλους να υπενθυμίζουν ότι η «Οδύσσεια» είναι μύθος και όχι ιστορικό ντοκουμέντο. Η ίδια η Νιόνγκο απάντησε στις αντιδράσεις με μια απλή φράση: «Είναι μια μυθολογική ιστορία».

Η Ωραία Ελένη που άναψε τη φωτιά

Η επιλογή της βραβευμένης με Όσκαρ Λουπίτα Νιόνγκο ως Ελένης προκάλεσε αντιδράσεις ήδη από την ανακοίνωση του καστ. Η συζήτηση πήρε γρήγορα πολιτικές διαστάσεις, με τον Έλον Μασκ να επιτίθεται στον Νόλαν και να υποστηρίζει ότι η επιλογή έγινε με γνώμονα τις απαιτήσεις για διαφορετικότητα στα Όσκαρ.

Το θέμα, όμως, δεν έμεινε στην Ελένη. Στο στόχαστρο βρέθηκαν και άλλες επιλογές του σκηνοθέτη, από τον Έλιοτ Πέιτζ μέχρι τον Τράβις Σκοτ, αλλά και τα κοστούμια, τα πλοία και ακόμη και ο τρόπος με τον οποίο μιλούν οι χαρακτήρες.

Κάπως έτσι, η ταινία απέκτησε ένα παράδοξο χαρακτηριστικό: πολλοί συζητούσαν για την «Οδύσσεια» χωρίς να έχουν δει την «Οδύσσεια».

Τι λέει πραγματικά ο Όμηρος για την Ελένη;

Εδώ βρίσκεται ίσως το πιο ενδιαφέρον σημείο της αντιπαράθεσης.

Η εικόνα της Ελένης ως «της ομορφότερης γυναίκας στον κόσμο» έχει παγιωθεί μέσα στους αιώνες, όμως ο Όμηρος δεν χρησιμοποιεί ακριβώς αυτή τη διατύπωση. Την περιγράφει με χαρακτηρισμούς όπως «λευκόχερη», «καλλίκομη» και θεϊκή, ενώ η ιδέα ότι είναι η ομορφότερη γυναίκα συνδέθηκε ιδιαίτερα με μεταγενέστερες εκδοχές του μύθου και την κρίση του Πάρη.

Και υπάρχει ακόμη ένα βασικό επιχείρημα: η Ελένη δεν είναι ιστορικό πρόσωπο. Οι αρχαίοι ελληνικοί μύθοι έχουν επανερμηνευτεί αμέτρητες φορές από διαφορετικούς πολιτισμούς, καλλιτέχνες και εποχές. Όπως έχουν επισημάνει κλασικοί φιλόλογοι και αρχαιολόγοι, δεν υπάρχει ένας «φωτογραφικός» τρόπος να γνωρίζουμε πώς έμοιαζαν οι ήρωες του Ομήρου.

Και γιατί η συζήτηση έγινε τόσο μεγάλη;

Γιατί η Ελένη λειτουργεί ως κάτι πολύ μεγαλύτερο από έναν ρόλο σε μια ταινία.

Για πολλούς Έλληνες, η «Οδύσσεια» δεν είναι απλώς ένα αρχαίο λογοτεχνικό έργο. Είναι κομμάτι της πολιτιστικής ταυτότητας και μιας ιστορίας που διδάσκεται από μικρή ηλικία. Επομένως, όταν ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα έργα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας μεταφέρεται στο Χόλιγουντ από έναν σκηνοθέτη του μεγέθους του Νόλαν, είναι λογικό να γεννιούνται ερωτήματα για το ποιος αφηγείται την ιστορία και με ποιον τρόπο.

Από την άλλη, η «Οδύσσεια» έχει επιβιώσει ακριβώς επειδή δεν έμεινε ποτέ ακίνητη. Κάθε εποχή την ξαναδιαβάζει και την ξαναφτιάχνει σύμφωνα με τις δικές της ανάγκες.

Όταν το casting επισκιάζει την ιστορία

Το παράδοξο είναι πως η πραγματική κινηματογραφική φιλοδοξία του Νόλαν είναι πολύ μεγαλύτερη από τη συζήτηση για ένα πρόσωπο.

Η ταινία γυρίστηκε σε έξι χώρες, με μεγάλο μέρος της παραγωγής να βασίζεται σε πραγματικές τοποθεσίες, πρακτικά εφέ και τεχνολογία IMAX. Το καστ περιλαμβάνει τον Ματ Ντέιμον ως Οδυσσέα, την Αν Χάθαγουεϊ ως Πηνελόπη, τον Τομ Χόλαντ ως Τηλέμαχο και τη Ζεντάγια ως Αθηνά, ενώ η Νιόνγκο υποδύεται τόσο την Ελένη όσο και την Κλυταιμνήστρα.

Κι όμως, για μήνες η μεγαλύτερη κουβέντα ήταν αν «η Ελένη μπορεί να είναι μαύρη».

Ίσως αυτό να λέει τελικά περισσότερα για τη σύγχρονη εποχή παρά για τον ίδιο τον Όμηρο. Σε έναν κόσμο όπου μια επιλογή casting μπορεί μέσα σε λίγες ώρες να γίνει πολιτική αντιπαράθεση, το ερώτημα δεν είναι πλέον μόνο «ποια είναι η Ωραία Ελένη;», αλλά και «ποιος έχει το δικαίωμα να την ξαναφανταστεί;»

Και κάπως έτσι, σχεδόν τρεις χιλιετίες μετά τον Όμηρο, η Ελένη εξακολουθεί να προκαλεί… πόλεμο. Μόνο που αυτή τη φορά η Τροία είναι το διαδίκτυο.