Πώς θα ήταν η χώρα αν ψηφίζαμε πολιτικές και όχι κόμματα: Σενάρια, μοντέλα διακυβέρνησης, πλεονεκτήματα και ρίσκα- της Νίκης Καταφελή

Σε μια εποχή όπου η δυσπιστία απέναντι στα κόμματα αυξάνεται και η πολιτική συμμετοχή δοκιμάζεται, το ερώτημα δεν ακούγεται πια ουτοπικό: Πώς θα λειτουργούσε μια χώρα αν οι πολίτες ψήφιζαν απευθείας πολιτικές, και όχι κόμματα; Αν η κάλπη δεν ήταν αναμέτρηση προσώπων και κομματικών μηχανισμών, αλλά ένα δημοκρατικό «μενού» επιλογών για τη φορολογία, την υγεία, την παιδεία, την εξωτερική πολιτική;

Το σενάριο προκαλεί. Δεν είναι φαντασία όμως. Από την Ελβετία μέχρι τις σύγχρονες πλατφόρμες ηλεκτρονικής συμμετοχής, πολλά συστήματα έχουν δοκιμάσει μορφές άμεσης ή θεματικής δημοκρατίας. Η συζήτηση άνοιξε, και μαζί της ανοίγει και το κουτί της Πανδώρας.

Σενάριο 1ο: Δημοκρατία “à la carte”

Σε αυτό το μοντέλο, οι πολίτες δεν επιλέγουν κυβέρνηση: επιλέγουν πακέτα πολιτικών. Ψηφίζουν για συγκεκριμένες προτάσεις, όπως ένα φορολογικό μοντέλο, μια επιλογή μεταναστευτικής πολιτικής ή μια στρατηγική για την Παιδεία, τις οποίες στη συνέχεια μια τεχνοκρατική επιτροπή ή ένα πολυσυλλεκτικό κοινοβούλιο αναλαμβάνει να εφαρμόσει. Η δημοκρατία γίνεται πιο «μηχανική» και επικεντρωμένη στο περιεχόμενο, με λιγότερα πέπλα κομματικής πόλωσης και με περισσότερο χώρο για στοχευμένες επιλογές των πολιτών.

Ωστόσο, η νέα αυτή μορφή λειτουργίας δεν είναι ακίνδυνη. Παρόμοιες προκλήσεις έχουν καταγραφεί και στην Ελβετία, όπου σε αρκετές περιπτώσεις δημοψηφίσματα ενέκριναν μέτρα με αντίθετες δημοσιονομικές επιπτώσεις, σύμφωνα με δεδομένα της Ομοσπονδιακής Καγκελαρίας. Η έγκριση ασύμβατων ή δημοσιονομικά μη εφαρμόσιμων πολιτικών είναι ένα πιθανό σενάριο, ενώ η συνοχή του κυβερνητικού έργου μπορεί να διαλυθεί σε ένα μωσαϊκό αποφάσεων που δεν «κουμπώνουν» μεταξύ τους. Εκτός αυτού, η ευθύνη για τυχόν αποτυχίες γίνεται δυσδιάκριτη: ποιος λογοδοτεί όταν την απόφαση την πήρε η κοινωνία, αλλά την υλοποίηση την ανέλαβε η επιτροπή;

Σενάριο 2ο: Κυβέρνηση των ειδικών με λαϊκή εντολή

Σε αυτό το υβριδικό μοντέλο, η κοινωνία αποφασίζει για τις πολιτικές, αλλά την εφαρμογή τους αναλαμβάνουν ανεξάρτητοι τεχνοκράτες. Η διακυβέρνηση αποκτά έναν πιο σταθερό και απαλλαγμένο από μικροπολιτικές πιέσεις χαρακτήρα. Παρόμοια εικόνα παρατηρήθηκε στις τεχνοκρατικές κυβερνήσεις της Ιταλίας, όπου καταγράφηκε βραχυπρόθεσμη δημοσιονομική σταθεροποίηση, σύμφωνα με ευρωπαϊκούς οικονομικούς δείκτες. Το σύστημα στοχεύει στη μείωση των πελατειακών σχέσεων και των κομματικών ανταλλαγμάτων, ενισχύοντας την αίσθηση αποτελεσματικότητας.

Ταυτόχρονα, το μοντέλο μεταφέρει τη νομιμοποίηση από τα πρόσωπα προς τις αφηρημένες επιλογές. Αυτό μπορεί να οδηγήσει σε ένα κράτος αποσυνδεδεμένο από την κοινωνική πραγματικότητα. Αν η τεχνοκρατία λειτουργήσει χωρίς ισχυρό πολιτικό έλεγχο, ο κίνδυνος αδιαφάνειας είναι πραγματικός. Τίποτα δεν εγγυάται ότι οι ειδικοί θα λειτουργούν πάντα με γνώμονα το δημόσιο συμφέρον και όχι με βάση δικούς τους άξονες εξουσίας.

Σενάριο 3ο: Ηλεκτρονική θεματική δημοκρατία “ψηφιακής Βουλής”

Εδώ οι πολίτες ψηφίζουν συνεχώς μέσω μιας ασφαλούς ψηφιακής πλατφόρμας για κάθε σημαντική πολιτική. Η Βουλή περιορίζεται σε εκτελεστικό ρόλο: προσαρμόζει, εφαρμόζει και τελειοποιεί τις αποφάσεις που λαμβάνονται σε πραγματικό χρόνο. Πρόκειται για την πιο τολμηρή εκδοχή: μια δημοκρατία που λειτουργεί σε διαρκή διάλογο με τους πολίτες.

Η αλλαγή θα ήταν ριζική. Η συμμετοχή θα αυξανόταν, η διαφάνεια θα ενισχυόταν και οι κυβερνήσεις θα υποχρεώνονταν να λειτουργούν με συνεχή λογοδοσία. Όμως η άμεση δημοκρατία στην ψηφιακή εποχή συνοδεύεται από την απειλή της χειραγώγησης: παραπληροφόρηση, συντονισμένες καμπάνιες, ψηφιακά φαινόμενα πόλωσης. Στην Εσθονία, για παράδειγμα, η ηλεκτρονική ψηφοφορία έχει αυξήσει τη συμμετοχή, αλλά έχει δεχθεί επανειλημμένα πιέσεις από κυβερνοεπιθέσεις, σύμφωνα με τις εκθέσεις της εκλογικής επιτροπής. Επιπλέον, ένα καθαρά πλειοκρατικό σύστημα μπορεί να αφήσει απροστάτευτες κοινωνικές ομάδες, ενώ η χώρα κινδυνεύει να διοικείται στον ρυθμό των τάσεων και όχι των αναγκών.

Τι θα σήμαινε αυτό για τα σημερινά κόμματα;

Σε ένα τέτοιο τοπίο, τα κόμματα θα αναγκάζονταν να αλλάξουν ριζικά χαρακτήρα. Από οργανισμοί εκλογικής διεκδίκησης θα μετατρέπονταν σε think tanks παραγωγής πολιτικών θέσεων, σε συμβουλευτικά κέντρα, ίσως σε πλατφόρμες διαλόγου με την κοινωνία. Ο επαγγελματίας πολιτικός θα έβλεπε τον ρόλο του να μεταβάλλεται: λιγότερη ταυτότητα, περισσότερη τεχνοκρατική διαμεσολάβηση, λιγότερη ρητορική, περισσότερη ανάλυση.

Συμπέρασμα: Η δημοκρατία χωρίς κόμματα δεν είναι ούτε φάρμακο ούτε δηλητήριο

Το αν ένα τέτοιο μοντέλο θα έφερνε διαύγεια ή χάος εξαρτάται από κάτι που δεν ψηφίζεται στην κάλπη: τον πολιτικό πολιτισμό της κοινωνίας και την ωριμότητα των θεσμών. Αν ψηφίζαμε πολιτικές αντί για κόμματα, η χώρα ίσως γινόταν πιο καθαρή, πιο λογική, πιο τεχνοκρατικά συνεκτική. Ίσως όμως να γινόταν και πιο ασταθής, πιο ευάλωτη στις συγκυρίες, περισσότερο εκτεθειμένη σε νέες μορφές χειραγώγησης.

Η δημοκρατία δεν είναι μόνο ο τρόπος που ψηφίζουμε. Είναι κυρίως το πλαίσιο μέσα στο οποίο αποφασίζουμε τι σημαίνει συλλογικό συμφέρον. Και όσο κι αν αλλάξουν τα μοντέλα, η απάντηση σε αυτό το ερώτημα παραμένει αμετάβλητη: βαθιά πολιτική.