Τα ιστορικά κτήρια, τα οποία στέκουν ανεκμετάλλευτα στην περιοχή των Αμπελοκήπων, στο ύψος της Λεωφόρου Αλεξάνδρας 165-169, κατασκευάστηκαν την περίοδο 1933-1936 με σκοπό να στεγάσουν ορισμένους από τους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής, αλλά και οικογένειες Ποντίων.

 

Γράφει η Αναστασία Ευαγγέλου

 

Το συγκρότημα αποτελείται από οκτώ πολυκατοικίες, με 228 διαμερίσματα επιφάνειας 50-55 τ.μ. Την κατασκευή τους ανέλαβαν ο αρχιτέκτονας Κίμων Λάσκαρι και ο πολιτικός μηχανικός Δημήτριος Κυριάκος, οι οποίοι ακολούθησαν τον αρχιτεκτονικό ρυθμό Bauhaus. Οι πολυκατοικίες έχουν παραλληλόγραμμο σχήμα, με τη μεγάλη τους πλευρά παράλληλη προς τη Λεωφόρο Αλεξάνδρας. Τα διαμερίσματα αποκτήθηκαν από τους πρόσφυγες είτε μέσω αγοράς είτε έπειτα από κλήρωση.

 

Η εξέλιξη των Προσφυγικών μέσα στα χρόνια

Κατά την περίοδο των Δεκεμβριανών, το 1944, τα Προσφυγικά αποτέλεσαν πεδίο μάχης μεταξύ των κυβερνητικών δυνάμεων και του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ. Οι φωτογραφίες, στις οποίες διακρίνονται μέχρι σήμερα τα σημάδια από τις σφαίρες στους τοίχους των πολυκατοικιών, μαρτυρούν τη σφοδρότητα των συγκρούσεων. Με τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, οι πρόσφυγες άρχισαν σταδιακά να εγκαταλείπουν τα διαμερίσματά τους.

Από το 1970 έως τις αρχές της δεκαετίας του 1990 πραγματοποιήθηκαν διαδοχικές παρεμβάσεις που αφορούσαν την αξιοποίηση των Προσφυγικών, στο πλαίσιο της προστασίας της πολιτιστικής κληρονομιάς και της διατήρησης των παραδοσιακών οικισμών. Το Συμβούλιο της Επικρατείας, το 1990, ακύρωσε προγενέστερη απόφαση του ΥΠΕΧΩΔΕ για την κατεδάφισή τους, κρίνοντας τα κτήρια διατηρητέα.

Παράλληλα, το Υπουργείο Πολιτισμού τα χαρακτήρισε έργα τέχνης και ιστορικά διατηρητέα μνημεία, ανατρέποντας οριστικά τα σχέδια ανοικοδόμησης.

Το ζήτημα της απαλλοτρίωσης επανήλθε στο προσκήνιο από το 1999 έως τις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν ξεκίνησαν οι διαδικασίες εξαγοράς διαμερισμάτων από το Δημόσιο. Το 2003 εκδόθηκε το πρώτο κρίσιμο ΦΕΚ, με το οποίο ακυρώθηκε η προγραμματισμένη κατεδάφιση των ιστορικών κτηρίων και χαρακτηρίστηκαν διατηρητέες δύο από τις οκτώ πολυκατοικίες. Το 2009 ακολούθησε η αντίστοιχη απόφαση και για τις υπόλοιπες έξι.

 

Σήμερα, 177 διαμερίσματα ανήκουν στο Δημόσιο, ενώ μόλις 51 παραμένουν στην κατοχή ιδιωτών. Το 2014 το Δημόσιο μεταβίβασε τα διαμερίσματα στο ΤΑΙΠΕΔ (Ταμείο Αξιοποίησης Ιδιωτικής Περιουσίας του Δημοσίου), το οποίο στη συνέχεια τα παρέδωσε στην Περιφέρεια Αττικής. Με πρωτοβουλία της Περιφέρειας ξεκίνησε το έργο «Ανάπλαση Αθήνας», μία προσπάθεια αποκατάστασης των διαμερισμάτων, η οποία όμως δεν προχώρησε.

 

Σύμφωνα με τον σχεδιασμό, στόχος ήταν η ανακατασκευή και αποκατάσταση των οκτώ κτηρίων, ώστε να αξιοποιηθούν ως κοινωνικές κατοικίες, να φιλοξενήσουν συνοδούς ασθενών του Νοσοκομείου «Άγιος Σάββας» και να δημιουργηθεί Μουσείο αφιερωμένο στη Μικρασιατική Καταστροφή. Το έργο δεν υλοποιήθηκε ποτέ.

Σήμερα, η κυβέρνηση έχει δεσμευτεί να προχωρήσει στην επένδυση εκατομμυρίων ευρώ για την αποκατάσταση του συγκροτήματος, διατηρώντας τον αρχικό σχεδιασμό και μεριμνώντας παράλληλα για την κοινότητα που κατοικεί σήμερα στα Προσφυγικά.

 

Η ύπαρξη της Κοινότητας στα Προσφυγικά και ο απεργός πείνας Αριστοτέλης Χατζής

Σύμφωνα με τα διαθέσιμα στοιχεία, στα Προσφυγικά διαμένουν περίπου 500 άνθρωποι, ελληνικής καταγωγής αλλά και 27 διαφορετικών εθνικοτήτων. Ανάμεσά τους βρίσκονται άτομα με διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες, μεταξύ των οποίων και αναρχικοί.

 

Το 2010 τα Προσφυγικά είχαν καταληφθεί από καρτέλ και εμπόρους ναρκωτικών, οι οποίοι είχαν μετατρέψει διαμερίσματα σε χώρους παρασκευής και διακίνησης ναρκωτικών ουσιών.

Οι ιδιοκτήτες των διαμερισμάτων, σε συνεργασία με κατοίκους της περιοχής, δημιούργησαν τη «Συνέλευση», μία συλλογικότητα που προχώρησε στην απομάκρυνση των εμπόρων ναρκωτικών, καταλαμβάνοντας τέσσερις πολυκατοικίες, χωρίς ουσιαστική κρατική παρέμβαση για την αντιμετώπιση της παρανομίας. Η

«Συνέλευση» εξελίχθηκε αργότερα στην «Κοινότητα των Κατειλημμένων Προσφυγικών».

Η «Κοινότητα» αυτοπροσδιορίζεται ως οργανωμένο συλλογικό σώμα της γειτονιάς των Προσφυγικών και των αλληλέγγυων συντρόφων, οι οποίοι συνδέονται οργανικά μεταξύ τους σε πρακτικό, πολιτικό, καταστατικό, προοπτικό και συντροφικό επίπεδο.

Μέλη της Κοινότητας, όπως ο Αριστοτέλης Χατζής, προχώρησαν σε απεργία πείνας με αίτημα τη διακοπή του έργου αποκατάστασης των Προσφυγικών, φτάνοντας στο σημείο να χρειαστεί η διακομιδή του στο Νοσοκομείο «Ευαγγελισμός», όπου νοσηλεύτηκε στη Μονάδα Εντατικής Θεραπείας. Στις 24 Ιουνίου 2026, η Περιφέρεια Αττικής αποφάσισε την προσωρινή αναστολή του έργου, χωρίς όμως να προχωρήσει στην οριστική ακύρωσή του.

Τα Προσφυγικά ως πεδίο κοινωνικοπολιτικού διαλόγου και η ανάγκη για μία βιώσιμη λύση

Τα Προσφυγικά δημιουργήθηκαν για να προσφέρουν καλύτερες συνθήκες διαβίωσης στους κατατρεγμένους πρόσφυγες της Μικρασιατικής Καταστροφής και του Πόντου. Αδιαπραγμάτευτα αποτελούν ιστορικά μνημεία της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Η κατάληψη και η αποκαλούμενη «αυτοοργάνωση», μέσα σε ένα δημοκρατικό κράτος δικαίου, συνιστούν, κατά την άποψή μου, μορφή καταπάτησης δικαιωμάτων και επιβολής ενός αντιδημοκρατικού καθεστώτος. Γιατί να θεωρείται δικαιολογημένη

 

η παραμονή παράτυπων μεταναστών, τοξικοεξαρτημένων και συνθηκών ανομίας, αντί της συντήρησης των διαμερισμάτων και της αξιοποίησής τους ως κοινωνικής κατοικίας για φοιτητές οικονομικά αδύναμων οικογενειών, κακοποιημένες γυναίκες ή νόμιμους μετανάστες;

 

Το επιχείρημα ότι η αξιοποίηση των Προσφυγικών εξυπηρετεί ιδιωτικά συμφέροντα έχει πλέον αποδυναμωθεί και δεν μπορεί να αποτελεί δικαιολογία για τη διατήρηση μιας κατάληψης σε ακίνητα που ανήκουν στο Δημόσιο, δηλαδή στον Έλληνα φορολογούμενο πολίτη.

Σε ένα ευνομούμενο κράτος, οι διαφορές επιλύονται μέσω διαλόγου και αμοιβαίων συμβιβασμών, σύμφωνα με τις αρχές του δημοκρατικού πολιτεύματος. Οι άνθρωποι που κατοικούν σήμερα στα Προσφυγικά πρέπει να επανενταχθούν στην κοινωνία και να διαβιούν σε αξιοπρεπείς συνθήκες. Η ανομία και η σύγκρουση δεν συμβάλλουν ποτέ στην πρόοδο μιας κοινωνίας. Αντιθέτως, δημιουργούν παθογένειες, τις οποίες οφείλουμε να αναγνωρίζουμε και να αντιμετωπίζουμε.

 

Συμπερασματικά, όλοι οι άνθρωποι έχουν ίσα δικαιώματα και μας ενώνει το κοινό αίσθημα της δικαιοσύνης, καθώς και η ανάγκη διαφύλαξης της ιστορικής μας μνήμης. Αποτελεί ευθύνη όλων μας να προστατεύσουμε τα Προσφυγικά, διασφαλίζοντας παράλληλα τόσο την ιστορική τους αξία όσο και την κοινωνική τους αποστολή.