Ρέκβιεμ για τη Χαμένη Τιμή της «Πάπυρος Λαρούς»- της Νίκης Καταφελή

Αν κάνετε μια βόλτα στις γειτονιές της Αθήνας τις ημέρες που ο Δήμος μαζεύει τα ογκώδη αντικείμενα, θα το δείτε να συμβαίνει. Είναι ένα θέαμα σχεδόν πένθιμο, αν και οι περαστικοί το προσπερνούν αδιάφορα. Στοίβες από μπορντό, μπλε και πράσινα εξώφυλλα, με χρυσά γράμματα στη ράχη, δεμένα συχνά με σπάγκο ή πεταμένα άτακτα δίπλα σε χαλασμένες τηλεοράσεις και σπασμένες καρέκλες.

Είναι οι εγκυκλοπαίδειες. Η «Δομή», η «Πάπυρος Λαρούς Μπριτάνικα», η «Υδρία». Κάποτε κόστιζαν όσο ένα μικρό αυτοκίνητο και αποπληρώνονταν σε 48 δόσεις. Σήμερα, η αγοραία αξία τους στο Marketplace του Facebook είναι μηδενική. «Χαρίζεται λόγω μετακόμισης», γράφει η αγγελία. Και συνήθως, κανείς δεν πηγαίνει να την πάρει.

Αυτό το κείμενο δεν είναι μια νοσταλγική ελεγεία για το χαρτί. Είναι μια νεκροψία της «χειροπιαστής» γνώσης και, κυρίως, μια διερεύνηση της ψυχοσύνθεσης εκείνων των λίγων, των «Φυλάκων των Αρχείων», που αρνούνται πεισματικά να τις ξεφορτωθούν. Τι ακριβώς προσπαθούν να διασώσουν από τον ψηφιακό οδοστρωτήρα της Google;

Το Σύνθετο ως Ναός Κοινωνικής Ανόδου

Για να καταλάβουμε την πτώση, πρέπει να θυμηθούμε το ύψος από το οποίο πέσαμε. Στην Ελλάδα του ’80 και του ’90, η εγκυκλοπαίδεια δεν ήταν βιβλίο. Ήταν έπιπλο. Ήταν το κεντρικό εκθέματα στο «ιερό» δωμάτιο του ελληνικού σπιτιού: το σαλόνι.

Σε μια εποχή που η μεσαία τάξη προσπαθούσε να εδραιώσει την ταυτότητά της, η εγκυκλοπαίδεια ήταν το απόλυτο σύμβολο στάτους. Δεν την αγοράζαμε απαραίτητα για να τη διαβάσουμε. Την αγοράζαμε για να υπάρχει. Οι τόμοι στέκονταν αγέρωχοι στα ράφια του σύνθετου, δίπλα στα κρύσταλλα Βοημίας που δεν χρησιμοποιούνταν ποτέ, στέλνοντας ένα σαφές μήνυμα στον επισκέπτη: «Εδώ κατοικούν άνθρωποι που επενδύουν στη μόρφωση».

Ήταν η εποχή της παντοδυναμίας του πλασιέ. Ο άνθρωπος με τον χαρτοφύλακα που χτυπούσε την πόρτα και πουλούσε το όνειρο της κοινωνικής ανόδου. «Για τα παιδιά, να έχουν να διαβάζουν για το σχολείο», έλεγε, και η Ελληνίδα μάνα υπέγραφε τα γραμμάτια με θρησκευτική ευλάβεια. Η εγκυκλοπαίδεια ήταν η υπόσχεση ότι η επόμενη γενιά θα γινόταν γιατροί και δικηγόροι. Το να πετάξεις σήμερα αυτούς τους τόμους, για πολλούς, ισοδυναμεί με το να πετάς στα σκουπίδια τις θυσίες των γονιών σου.

Η ψηφιακή απαξίωση και η «υγρή» γνώση

Και μετά, ήρθε το διαδίκτυο. Η γνώση έγινε «υγρή», ρέουσα, άυλη και, κυρίως, δωρεάν. Η Wikipedia κατέστησε τους 60 τόμους της «Πάπυρος» απαρχαιωμένους μέσα σε μια νύχτα. Γιατί να ψάξεις στον τόμο 42 (λήμματα Περ-Πο) για τον Περικλή, όταν μπορείς να το γκουγκλάρεις σε 0,3 δευτερόλεπτα;

Η εγκυκλοπαίδεια είχε ένα θανάσιμο ελάττωμα: ήταν στατική. Τη στιγμή που τυπωνόταν, άρχιζε να γερνάει. Η γεωγραφία άλλαζε, η επιστήμη προχωρούσε, άνθρωποι πέθαιναν. Οι τόμοι παρέμεναν παγωμένοι στον χρόνο, μνημεία μιας αλήθειας που δεν ίσχυε πια. Έτσι, μετατράπηκαν σε «συλλέκτες

σκόνης». Έγιναν ένα χωροταξικό βαρίδι στα σύγχρονα, μικροσκοπικά διαμερίσματα, όπου το τετραγωνικό μέτρο κοστίζει περισσότερο από όλη τη σοφία του Ντιντερό.

Οι τελευταίοι Φύλακες

Ωστόσο, υπάρχει μια μειοψηφία. Αν μπείτε σε σπίτια διανοουμένων παλαιάς κοπής, ή ακόμα και πεισματάρηδων millennials, θα τους δείτε εκεί. Τους τόμους. Γιατί αρνούνται να τους πετάξουν;

Οι «Φύλακες των Αρχείων» δεν είναι απαραίτητα τεχνοφοβικοί. Χρησιμοποιούν το Google. Όμως, διακατέχονται από μια βαθιά δυσπιστία προς το εφήμερο του ψηφιακού κόσμου. Ξέρουν ότι ένα άρθρο στο ίντερνετ μπορεί να αλλάξει, να κατέβει, να «πειραχτεί». Το χαρτί, όμως, είναι αμείλικτο. Αυτό που γράφτηκε το 1985, παραμένει γραμμένο το 2026. Είναι μια νησίδα σταθερότητας σε έναν ωκεανό πληροφοριακού χάους.

Επιπλέον, οι «Φύλακες» αντιστέκονται στην αποσπασματικότητα. Η Google σου δίνει την απάντηση, αλλά σου στερεί το ταξίδι. Στην εγκυκλοπαίδεια, ψάχνοντας για τον «Ναπολέοντα», το μάτι σου έπεφτε τυχαία στη «Ναύπακτο» ή στον «Ναρκισσισμό». Υπήρχε η γοητεία της τυχαίας ανακάλυψης (serendipity), της γνώσης που δεν έψαχνες αλλά βρήκες. Το ίντερνετ είναι αλγοριθμικά σχεδιασμένο να σου δίνει ακριβώς αυτό που ζήτησες, κλείνοντάς σε σε ένα στεγανό κουτί επιβεβαίωσης.

Υπάρχει και κάτι πιο βαθύ, πιο υπαρξιακό. Η διάσωση των τόμων είναι μια πράξη αντίστασης στη λήθη. Όταν πετάς μια εγκυκλοπαίδεια, δεν πετάς χαρτί. Πετάς την κοσμοθεωρία μιας εποχής. Πετάς τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι οργάνωναν το σύμπαν και ιεραρχούσαν τη σπουδαιότητα των πραγμάτων πριν από την έλευση των Big Data.

Το Τέλος της Αυθεντίας

Κάποτε, υπήρχε μια συντακτική ομάδα «σοφών» που αποφάσιζε τι είναι σημαντικό και τι όχι. Σήμερα, η αλήθεια είναι υπό διαπραγμάτευση στα social media και τα λήμματα γράφονται από το πλήθος (crowdsourcing). Κερδίσαμε σε ταχύτητα και δημοκρατικότητα, αλλά χάσαμε σε εγκυρότητα και βάθος.

Οι «Φύλακες των Αρχείων» το γνωρίζουν αυτό. Κρατούν τους τόμους τους όχι ως εργαλεία αναζήτησης, αλλά ως τοτέμ. Τα χρησιμοποιούν πλέον ελάχιστα. Ίσως για να πατήσουν πάνω τους για να αλλάξουν μια λάμπα, ή για να ισιώσουν ένα χαλί. Αλλά η παρουσία τους στον χώρο λειτουργεί καθησυχαστικά.

Σε έναν κόσμο που όλα είναι στο “Cloud” και τίποτα δεν μας ανήκει πραγματικά (ούτε η μουσική μας, ούτε οι ταινίες μας, ούτε τα αρχεία μας), η εγκυκλοπαίδεια είναι ιδιοκτησία. Είναι βάρους πενήντα κιλών και πιάνει δύο ράφια. Είναι εκεί. Δεν χρειάζεται Wi-Fi, δεν χρειάζεται συνδρομή, δεν χρειάζεται φόρτιση.

Η εκδίκηση του χαρτιού

Ίσως, τελικά, οι εγκυκλοπαίδειες που σαπίζουν στα πεζοδρόμια της Κυψέλης και του Παγκρατίου να είναι η πιο ειλικρινής εικόνα του πολιτισμού μας. Πετάμε τη δομημένη γνώση για να κάνουμε χώρο για την πληροφοριακή υπερκατανάλωση.

Όμως, ας κρατήσουμε μια μικρή επιφύλαξη. Οι «Φύλακες» ίσως να γελάσουν τελευταίοι. Σε μια υποθετική δυστοπία όπου «πέφτουν οι σέρβερ» ή όπου η ιστορία αρχίζει να ξαναγράφεται ψηφιακά

κατά το δοκούν των εκάστοτε εξουσιών (βλέπε “1984”), εκείνος ο σκονισμένος τόμος της «Δομής» θα είναι το μόνο τεκμήριο του τι πιστεύαμε κάποτε ότι είναι αλήθεια.

Μέχρι τότε, οι τόμοι θα παραμένουν στα αζήτητα, βουβά μνημεία μιας εποχής που πιστεύαμε ότι η γνώση ήταν κάτι που μπορούσες να κρατήσεις στα χέρια σου, να το ζυγίσεις και να το κληροδοτήσεις στα παιδιά σου. Σήμερα, στα παιδιά μας κληροδοτούμε μόνο κωδικούς πρόσβασης.