Retromania: Η Βιομηχανία της Νοσταλγίας- της Νίκης Καταφελή

Περπατώντας σε ένα συνηθισμένο στενό της Κυψέλης ή του Ψυρρή, η αίσθηση του χρόνου διαστρεβλώνεται. Ένας εικοσάχρονος, ντυμένος με φαρδιά αντιανεμικά που θυμίζουν βιντεοκλίπ της δεκαετίας του ’90, φωτογραφίζει με μια αναλογική κάμερα φιλμ ένα ετοιμόρροπο νεοκλασικό. Γύρω του, καφετέριες με νέον επιγραφές σερβίρουν κοκτέιλ με ονόματα από παλιές ελληνικές σειρές, ενώ η playlist εναλλάσσει synth-pop του ’80 με διασκευασμένα ρεμπέτικα. Καλωσορίσατε στη σύγχρονη Αθήνα: μια πόλη που αρνείται πεισματικά να κοιτάξει το μέλλον στα μάτια, προτιμώντας να ναρκώνεται με τη γλυκιά, ασφαλή ψευδαίσθηση ενός παρελθόντος που ποτέ δεν έζησε. 

Ζούμε στην εποχή της “Retromania” και της αισθητικής της παρακμής. Δύο φαινόμενα που εκ πρώτης όψεως μοιάζουν με απλές στιλιστικές επιλογές, αλλά αν ξύσουμε λίγο την επιφάνεια του vintage βερνικιού, αποκαλύπτουν μια συλλογική τραυματική διαταραχή. 

Η νοσταλγία ως «ναρκωτικό» επιβράδυνσης 

Το φαινόμενο είναι παγκόσμιο, αλλά στην Ελλάδα λαμβάνει διαστάσεις επιδημίας. Η Gen Z και οι Millennials πολιορκούν τα thrift shops αναζητώντας ρούχα που μυρίζουν ναφθαλίνη και παλιά ΠΑΣΟΚική αφθονία. Αγοράζουν βινύλια, κασέτες και Nokia 3310. Γιατί, άραγε, νοσταλγούν μια περασμένη εποχή, πουούτε καν πρόλαβαν; 

Οι κοινωνιολόγοι το ονομάζουν “Αnemoia”, νοσταλγία, δηλαδή, για έναν χρόνο που δεν βίωσες ποτέ. Στην περίπτωση της σύγχρονης Ελλάδας, όμως, δεν είναι απλώς μια μόδα. Είναι ένας μηχανισμός άμυνας. Για έναν νέο που ενηλικιώθηκε μέσα σε μνημόνια, πανδημίες, κλιματική κρίση και την απειλή της τεχνητής νοημοσύνης, το μέλλον δεν φαντάζει ως υπόσχεση, αλλά ως απειλή. Είναι ένας ψηφιακά ψυχρός, αλγοριθμικά ελεγχόμενος τόπος όπου η ιδιοκτησία σπιτιού είναι ανέκδοτο και η εργασιακή σταθερότητα μύθος. 

Απέναντι σε αυτό το δυστοπικό αύριο, το παρελθόν (ακόμα και το εξιδανικευμένο, κιτς παρελθόν του ’80 και του ’90) φαντάζει ως το απόλυτο καταφύγιο ασφαλείας. Εκεί, τα πράγματα ήταν απτά, οι σχέσεις αναλογικές και, κυρίως, το τέλος της ιστορίας ήταν γνωστό. Η «εμπορευματοποίηση της νοσταλγίας» δεν είναι τίποτε άλλο από την πώληση ηρεμιστικών σε μια γενιά που βρίσκεται σε μόνιμη κρίση πανικού. Φοράμε τα ρούχα των γονιών μας όχι γιατί έχουν στυλ, αλλά γιατί προσπαθούμε ασυνείδητα να κλέψουμε λίγη από την ξεγνοιασιά που εκείνοι είχαν την πολυτέλεια να απολαύσουν. 

Το πρόβλημα, ωστόσο, με αυτή τη «ναρκωτική» χρήση της μνήμης είναι ότι αναστέλλει τη δημιουργία. Έχουμε σταματήσει να παράγουμε σύγχρονη κουλτούρα. Ανακυκλώνουμε, ρεμιξάρουμε, επανεκδίδουμε. Η αισθητική του 2025 είναι ένα φάντασμα του 1995. Όταν η μόνη μας πολιτισμική πρόταση είναι η αναβίωση, ουσιαστικά παραδεχόμαστε ότι έχουμε ξεμείνει από ιδέες για το πώς να χτίσουμε το σήμερα. 

The Decay Aesthetic: Ρομαντικοποιώντας τα Ερείπια 

Παράλληλα με τη Retromania, ανθεί στα Social Media μια άλλη, πιο σκοτεινή τάση: η αισθητική της «Ερείπωσης» (Decay Aesthetic). Το Instagram και το TikTok έχουν γεμίσει με καλλιτεχνικές λήψεις από εγκαταλελειμμένα νεοκλασικά, ξεφλουδισμένους τοίχους, σκουριασμένα σίδερα και την άγρια βλάστηση που καταπίνει τα μπαλκόνια της «παλιάς Αθήνας». 

Γιατί το κατεστραμμένο θεωρείται πλέον πιο «ινσταγκραμικό» από το καινούργιο; Η απάντηση κρύβεται στην έννοια της «αυθεντικότητας». Σε έναν ψηφιακό κόσμο που πνίγεται στα φίλτρα, στο Photoshop και στην αψεγάδιαστη (και βαρετή) τελειότητα των influencers του Ντουμπάι, η φθορά φαντάζει ως η μόνη αλήθεια. Η σκουριά είναι η απόδειξη ότι κάτι υπήρξε πραγματικό. 

Όμως, αυτή η εμμονή κρύβει και μια σχεδόν μακάβρια ταύτιση. Η γενιά που φωτογραφίζει τα ερείπια, βλέπει σε αυτά τον εαυτό της. Τα εγκαταλελειμμένα κτίρια του αθηναϊκού κέντρου είναι τα πέτρινα σύμβολα μιας υπόσχεσης που αθετήθηκε. Είναι τα σπίτια που δεν θα μπορέσουν να αγοράσουν, η αστική τάξη στην οποία δεν θα μπορέσουν να ενταχθούν. 

Η «ψαγμένη» ανάλυση εδώ αποκαλύπτει μια μορφή συλλογικής μελαγχολίας. Φωτογραφίζοντας τη φθορά, οι νέοι Έλληνες δεν κάνουν απλώς τέχνη. Κάνουν μνημόσυνο. Ρομαντικοποιούν την παρακμή γιατί είναι ο μόνος τρόπος να τη διαχειριστούν αισθητικά, αφού δεν μπορούν να τη διορθώσουν οικονομικά. Μετατρέπουν την αποτυχία του κράτους και της οικονομίας να συντηρήσει την κληρονομιά του, σε «άποψη». Είναι μια στρεβλή μορφή ιδιοποίησης: «Δεν μου ανήκει αυτό το σπίτι, αλλά μου ανήκει η εικόνα της καταστροφής του». 

Ένα “μουσείο” χωρίς επισκέπτες 

Συνδυάζοντας τη μανία για το ρετρό με τη λατρεία του ερειπίου, καταλήγουμε σε ένα ανησυχητικό συμπέρασμα: Η σύγχρονη ελληνική αισθητική κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα απέραντο μαυσωλείο. Ζούμε σε μια πόλη-σκηνικό, όπου οι κάτοικοι συμπεριφέρονται σαν έφοροι αρχαιοτήτων του πρόσφατου παρελθόντος. 

Η νοσταλγία είναι γλυκιά, αλλά και στείρα. Δεν γεννάει, μόνο συντηρεί. Η εμμονή με τα ερείπια είναι ποιητική, αλλά και ηττοπαθής. Δεν χτίζει, απλώς παρατηρεί την κατάρρευση. 

Όσο συνεχίζουμε να χρησιμοποιούμε το παρελθόν ως ασπίδα απέναντι στην ψηφιακή ψυχρότητα του μέλλοντος, τόσο θα αδυνατούμε να αρθρώσουμε έναν δικό μας, αυθεντικό λόγο για το «τώρα». Η πραγματική επανάσταση δεν θα έρθει φορώντας vintage ρούχα ανάμεσα σε χαλάσματα. Θα έρθει όταν σταματήσουμε να κοιτάμε πίσω και τολμήσουμε να φανταστούμε μια αισθητική που δεν χρειάζεται να είναι παλιά για να είναι σημαντική, ούτε κατεστραμμένη για να είναι αληθινή. Μέχρι τότε, θα παραμένουμε τουρίστες στην ίδια μας την εποχή, εγκλωβισμένοι σε ένα αιώνιο, σέπια φίλτρο.