Το «Βελούδινο Κλουβί» της Ελληνικής Οικογένειας: Από την Υπερπροστασία στην Ατροφία του Ρίσκου- της Νίκης Καταφελή

 

Αν υπάρχει μια φράση που έχει χαραχθεί ανεξίτηλα στο συλλογικό ασυνείδητο του σύγχρονου Έλληνα, αυτή δεν είναι άλλη από τη μόνιμη επωδό της ελληνικής οικογένειας: «Πρόσεχε». Όχι «τόλμησε», όχι «δοκίμασε», όχι «ζήσε». Αλλά…πρόσεχε.

Εδώ και δεκαετίες, η φιγούρα της «Ελληνίδας Μάνας» (και κατ’ επέκταση της ελληνικής πατρικής φιγούρας) έχει αποτελέσει αντικείμενο λατρείας, σάτιρας και νοσταλγίας. Ωστόσο, πίσω από το κωμικό μοτίβο της ζακέτας και του τάπερ, κρύβεται μια λιγότερο συζητημένη, πιο σκοτεινή πραγματικότητα. Μια ψυχοκοινωνική δομή που, στο όνομα της αγάπης, καλλιεργεί συστηματικά την αποφυγή του ρίσκου (risk-aversion), δημιουργώντας ενήλικες που διστάζουν να καινοτομήσουν, να αποτύχουν και, τελικά, να ενηλικιωθούν πραγματικά. 

Το ιστορικό τραύμα ως κληρονομιά αγάπης 

Για να είμαστε δίκαιοι, πρέπει πρώτα να κοιτάξουμε πίσω. Η υπερπροστατευτικότητα της ελληνικής οικογένειας δεν γεννήθηκε από κακία, αλλά από τον τρόμο. Οι προηγούμενες γενιές βίωσαν Κατοχή, Εμφύλιο, Χούντα και φτώχεια. Για εκείνους, η «επιβίωση» ήταν ο μοναδικός στόχος. Το ρίσκο ήταν κυριολεκτικά ζήτημα ζωής και θανάτου. 

Αυτό το ιστορικό τραύμα μεταβολίστηκε σε μια στρεβλή μορφή φροντίδας: την απόλυτη εξασφάλιση. Η ελληνική οικογένεια λειτούργησε ως το μοναδικό δίχτυ ασφαλείας σε ένα αναξιόπιστο κράτος. Όμως, καθώς η Ελλάδα εισήλθε σε εποχές ευμάρειας και αργότερα στην παγκοσμιοποιημένη ψηφιακή οικονομία, αυτός ο μηχανισμός δεν απενεργοποιήθηκε. Αντίθετα, διογκώθηκε. Το «να έχεις ένα πιάτο φαϊ» έγινε «να βρεις μια σίγουρη δουλειά για να μην πεινάσεις ποτέ». Η ασφάλεια μετατράπηκε από ανάγκη σε εμμονή, και η αγάπη έγινε ένα «βελούδινο κλουβί» που εμποδίζει την ανάπτυξη της ανθεκτικότητας (resilience). 

Η ψυχολογία του «Μην τρέχεις, θα πέσεις» 

Στην αναπτυξιακή ψυχολογία, η αυτονομία κατακτάται μέσα από την εξερεύνηση και την αντιμετώπιση μικρών αποτυχιών. Όταν όμως το παιδί ακούει συνεχώς «Μην το κάνεις αυτό, θα χτυπήσεις» ή «Άσε με να το κάνω εγώ για ‘σένα», λαμβάνει ένα διπλό μήνυμα: 

-Ο κόσμος είναι ένα εχθρικό μέρος.  

-Εσύ δεν είσαι ικανός να τα καταφέρεις μόνος σου. 

Αυτή η διαδικασία οδηγεί σε αυτό που οι ψυχολόγοι ονομάζουν μαθημένη αβοηθησία. Ο ενήλικας πλέον Έλληνας έχει εσωτερικεύσει τη φωνή της μητρικής φιγούρας ως έναν αυστηρό εσωτερικό κριτή που σαμποτάρει κάθε απόπειρα εξόδου από τη ζώνη άνεσης (comfort zone). Το αποτέλεσμα είναι μια γενιά υψηλά καταρτισμένη, με πτυχία και μεταπτυχιακά, αλλά συναισθηματικά ανέτοιμη να διαχειριστεί την αβεβαιότητα. 

Από το Σπίτι στην Αγορά: Η οικονομική διάσταση 

Εδώ είναι που το ζήτημα παύει να είναι οικογενειακό και γίνεται έντονα πολιτικό και οικονομικό. Η κουλτούρα της υπερπροστασίας έχει άμεσο αντίκτυπο στην ελληνική επιχειρηματικότητα και την οικονομία. 

Σε ένα περιβάλλον startup ή καινοτομίας, η αποτυχία θεωρείται παράσημο. Στη Silicon Valley ή στο Τελ Αβίβ, αν αποτύχεις, σημαίνει ότι προσπάθησες. Στην Ελλάδα της «Μάνας», η αποτυχία είναι στίγμα. Είναι η απόδειξη ότι «είχε δίκιο που σου έλεγε να διοριστείς». 

Η ελληνική οικογένεια συχνά λειτουργεί ως ο πρώτος… αρνητικός επενδυτής. Πόσες επιχειρηματικές ιδέες πέθαναν στο κυριακάτικο τραπέζι κάτω από το βάρος ερωτήσεων όπως «Και πώς θα πληρώνεις το ΤΕΒΕ;» ή «Γιατί να ρισκάρεις αφού ο θείος σου μπορεί να σε βάλει εκεί;»; 

Αυτή η νοοτροπία δημιουργεί μια οικονομία χαμηλού ρίσκου και χαμηλής προστιθέμενης αξίας. Οι νέοι ωθούνται σε επαγγελματικές επιλογές που υπόσχονται σταθερότητα αντί για δημιουργικότητα. Ακόμη και σήμερα, παρά την κρίση, το όνειρο του Δημοσίου παραμένει ζωντανό.  Όχι επειδή είναι δημιουργικό, αλλά επειδή είναι «ασφαλές», μια προέκταση, δηλαδή, της μητρικής αγκαλιάς. 

Η παγίδα της «Ισόβιας Εφηβείας» 

Το φαινόμενο επιτείνεται από την οικονομική συγκυρία που αναγκάζει πολλούς 30άρηδες να συγκατοικούν με τους γονείς τους. Ωστόσο, η συγκατοίκηση αυτή συχνά συνοδεύεται από μια σιωπηρή συμφωνία: «Σε στηρίζω οικονομικά, αλλά εκχωρείς το δικαίωμά σου στην πλήρη ενηλικίωση». 

Παρατηρούμε έτσι το φαινόμενο της «ισόβιας εφηβείας», όπου οι γονείς συνεχίζουν να παρεμβαίνουν σε αποφάσεις καριέρας, επιλογής συντρόφου ή οικονομικής διαχείρισης. Αυτή η έλλειψη οριοθέτησης δημιουργεί ενήλικες που δυσκολεύονται στη λήψη αποφάσεων (decision paralysis). Ο φόβος μην «στεναχωρήσουν» την οικογένεια ή μην χάσουν το δίχτυ ασφαλείας, λειτουργεί ως τροχοπέδη σε κάθε τολμηρή κίνηση. 

Προς μια νέα κουλτούρα χειραφέτησης… 

Είναι καιρός να ξαναδούμε τον μύθο της ελληνικής οικογένειας με ψυχραιμία, χωρίς να τον αποδομήσουμε με ασέβεια, αλλά με ρεαλισμό. Η αγάπη που πνίγει δεν είναι λιγότερο καταστροφική από την αδιαφορία. 

Η σύγχρονη εποχή απαιτεί προσαρμοστικότητα, ταχύτητα και, κυρίως, την ικανότητα να πέφτεις και να ξανασηκώνεσαι. Αν θέλουμε να δούμε μια Ελλάδα που καινοτομεί, που παράγει πλούτο και δεν τον ανακυκλώνει απλώς, πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τι σημαίνει «καλός γονιός». 

Καλός γονιός σήμερα δεν είναι αυτός που αφαιρεί τις πέτρες από τον δρόμο του παιδιού του, αλλά αυτός που το μαθαίνει ότι οι πέτρες είναι μέρος της διαδρομής. Η μετάβαση από την κουλτούρα της «αποφυγής του πόνου» στην κουλτούρα της «διαχείρισης του ρίσκου» είναι ίσως η πιο σημαντική διαρθρωτική μεταρρύθμιση που χρειάζεται η χώρα. Και αυτή η μεταρρύθμιση δεν θα γίνει στη Βουλή, αλλά στο σαλόνι του κάθε σπιτιού. 

Ας σταματήσουμε να μεγαλώνουμε παιδιά που φοβούνται να ζήσουν. Ας αρχίσουμε να μεγαλώνουμε παιδιά που έχουν το θάρρος να αποτύχουν. Γιατί μόνο έτσι θα έχουν και την πιθανότητα να πετύχουν κάτι σπουδαίο.