Απαγορευμένοι Ήρωες: Γιατί η Ελλάδα αγαπάει τους καταζητούμενους της; – της Νίκης Καταφελή

Ιούνης, 2006. Ένα ελικόπτερο υψώνεται πάνω από τα τείχη του Κορυδαλλού. Μία, και έπειτα δεύτερη φορά, τον Ιούνη του 2008. Σε οποιαδήποτε ευνομούμενη δυτική δημοκρατία, η απόδραση ενός βαρυποινίτη θα προκαλούσε τρόμο, ανησυχία για τη δημόσια ασφάλεια και απαίτηση για αυστηρότερη αστυνόμευση. Στην Ελλάδα, όμως, η αντίδραση ήταν αμήχανα διαφορετική. Κάτω από τα μουδιασμένα δελτία ειδήσεων, στα καφενεία και στα, τότε ανερχόμενα, social media, υπήρχε ένα υπόκωφο, σχεδόν ένοχο, μειδίαμα ικανοποίησης. Ένα κρυφό χειροκρότημα.

Εδώ δεν έχουμε να κάνουμε με μια απλή παραβατικότητα. Βρισκόμαστε μπροστά σε ένα σύνθετο κοινωνιολογικό φαινόμενο που θα μπορούσαμε να ονομάσουμε «Παθητική Υβριστοφιλία». Όχι με τη σεξουαλική έννοια της έλξης προς εγκληματίες (όπως συμβαίνει με τις θαυμάστριες του Ted Bundy στις ΗΠΑ), αλλά με μια κοινωνική, σχεδόν πολιτική χροιά. Γιατί ένα μεγάλο κομμάτι της ελληνικής κοινωνίας, νομοταγές κατά τα άλλα, γοητεύεται από τη φιγούρα του «Επικηρυγμένου»;

Ο Μύθος του «Καλού Ληστή» και η Θεωρία του Hobsbawm

Ο Βασίλης Παλαιοκώστας, ο «φαντομάς», ο «άπιαστος», δεν είναι απλώς ένα πρόσωπο. Έχει εξελιχθεί σε ιδέα. Είναι η ενσάρκωση του αρχέτυπου που ο ιστορικός Eric Hobsbawm περιέγραψε στο εμβληματικό του έργο «Bandits»: ο Κοινωνικός Ληστής. Σύμφωνα με τον Hobsbawm, ο κοινωνικός ληστής είναι ένας παράνομος τον οποίο η αγροτική (και πλέον η αστική) κοινωνία δεν αντιμετωπίζει ως εγκληματία, αλλά ως ήρωα, ως εκδικητή, ως μαχητή της δικαιοσύνης.

Στην περίπτωση της Ελλάδας, ο μύθος «φουσκώνει» με χαρακτηριστικά που αγγίζουν τα όρια του λαϊκού παραμυθιού: ληστεύει τράπεζες (το σύμβολο του καπιταλιστικού κακού), δεν πειράζει τον «κοσμάκη», μοιράζει λεφτά σε φτωχούς (αληθές ή όχι, η φήμη αρκεί), και κυρίως, γελοιοποιεί το Κράτος. Η απουσία σωματικής βίας στις ενέργειές του λειτουργεί ως το τελικό πιστοποιητικό ηθικής ακεραιότητας στα μάτια της κοινής γνώμης. Είναι ο Ρομπέν των Δασών με καλάσνικοφ, σε μια χώρα που αισθάνεται ότι ο Σερίφης του Νότιγχαμ κυβερνάει από τα έδρανα της Βουλής.

Η Θεσμική Δυσπιστία ως Λίπασμα της Ανομίας

Για να κατανοήσουμε γιατί ο Έλληνας αγαπά τον καταζητούμενο, πρέπει πρώτα να κατανοήσουμε πόσο βαθιά απεχθάνεται ή δυσπιστεί προς το Κράτος του. Στην Ελλάδα, η σχέση πολίτη-κράτους είναι διαχρονικά τραυματική. Το Κράτος συνήθως δεν εκλαμβάνεται ως προστάτης, αλλά ως δυνάστης, ως φοροεισπράκτορας, ως ένας μηχανισμός που επιβραβεύει την ημέτερη μετριότητα και τιμωρεί την αριστεία ή την τιμιότητα.

Όταν ο πολίτης βλέπει σκάνδαλα διαφθοράς να κουκουλώνονται, πολιτικούς να απολαμβάνουν ασυλία και μεγαλοεπιχειρηματίες να «καθαρίζουν» με νομικά παραθυράκια, η έννοια της «νομιμότητας» ξεθωριάζει. Η τράπεζα που κατάσχει την πρώτη κατοικία θεωρείται από πολλούς μεγαλύτερος «ληστής» από αυτόν που μπαίνει μέσα με το όπλο για να πάρει τα ασφαλισμένα χρήματα. Σε αυτό το στρεβλό ηθικό πλαίσιο, ο ληστής τραπεζών φαντάζει ως ο μόνος που τολμά να πάρει πίσω «τα κλεμμένα».

Η αδυναμία της Αστυνομίας να συλλάβει τον «Φαντομά» δεν προκαλεί ανασφάλεια, αλλά Schadenfreude (χαιρεκακία). Κάθε φορά που το σύστημα αποτυγχάνει, ο μέσος Έλληνας, που νιώθει

συνθλιμμένος από τη γραφειοκρατία και την αδικία, παίρνει μια μικρή, διεστραμμένη εκδίκηση. Ο δραπέτης γίνεται το άβαταρ της δικής του καταπιεσμένης αντίδρασης.

Η Ψυχοπαθολογία της Αντίστασης

Αυτή η «λατρεία» είναι, φυσικά, βαθιά προβληματική και αποκαλύπτει μια σοβαρή παθογένεια. Εξιδανικεύοντας τον παράνομο, η ελληνική κοινωνία ομολογεί την παραίτησή της από τη θεσμική οδό. Αντί να απαιτήσουμε ένα κράτος δικαίου που λειτουργεί, χειροκροτούμε αυτόν που το παρακάμπτει. Είναι μια μορφή «ανώριμης πολιτικής αντίστασης».

Ο «ήρωας-εγκληματίας» λειτουργεί ως βαλβίδα αποσυμπίεσης. Είναι μια φαντασίωση ισχύος για τον αδύναμο. Ο Έλληνας που φοβάται να ζητήσει απόδειξη, που τρέμει την εφορία, που υποκύπτει στο «φακελάκι» για να κάνει τη δουλειά του στο νοσοκομείο, προβάλλει στον Παλαιοκώστα (και στον κάθε Παλαιοκώστα) το θάρρος που ο ίδιος δεν διαθέτει. Είναι μια σχέση αντιπερισπασμού: «Αφού δεν μπορώ να νικήσω το σύστημα, θα θαυμάζω αυτόν που το ξεφτιλίζει».

Επιπλέον, υπάρχει η ρομαντική διάσταση της «ορεινής» Ελλάδας. Στη συλλογική μνήμη, το βουνό ήταν πάντα το καταφύγιο της ελευθερίας (από τους Κλέφτες και τους Αρματολούς μέχρι την Αντίσταση). Ο καταζητούμενος που κρύβεται στα βουνά συνδέεται υποσυνείδητα με αυτούς τους ιστορικούς αγώνες. Γίνεται σύμβολο μιας πρωτόγονης, ανόθευτης τιμής («μπέσας») που η αστική ζωή έχει διαβρώσει.

Το Κόστος του Μύθου

Ωστόσο, πρέπει να είμαστε ειλικρινείς: αυτός ο ρομαντισμός είναι επικίνδυνος. Η αγιοποίηση του εγκλήματος, όσο «ευγενές» κι αν παρουσιάζεται, υπονομεύει τα θεμέλια της κοινωνικής συμβίωσης. Ξεχνάμε ότι πίσω από τις κινηματογραφικές αποδράσεις και τις ληστείες υπάρχουν κίνδυνοι, υπάρχουν όπλα, υπάρχει ο φόβος των υπαλλήλων που βρέθηκαν μπροστά στην κάννη.

Η μετατροπή των παρανόμων σε λαϊκά είδωλα είναι η απόδειξη της αποτυχίας μας ως κοινωνία να παράξουμε υγιή πρότυπα. Όταν οι «νόμιμοι» θεσμοί είναι διεφθαρμένοι, το «παράνομο» αποκτά ηθικό πλεονέκτημα. Αυτό είναι το πραγματικό δράμα. Δεν είναι ότι αγαπάμε το έγκλημα. Είναι ότι έχουμε μάθει να μισούμε τον Νόμο, επειδή ο Νόμος στην Ελλάδα σπάνια είναι τυφλός. Συνήθως αλληθωρίζει προς το συμφέρον των ισχυρών.

Χειροκροτώντας το Κενό Εξουσίας

Ο μύθος του Παλαιοκώστα και το σύνδρομο του Ρομπέν των Δασών δεν αφορούν τελικά τον ίδιο τον δραπέτη. Εκείνος ακολουθεί τη μοίρα του. Αφορούν εμάς. Είναι ο καθρέφτης της δικής μας απόγνωσης και της δικής μας κυνικής δυσπιστίας.

Όσο το ελληνικό κράτος παραμένει εχθρικό, αναποτελεσματικό και άδικο προς τον πολίτη, τόσο οι «Απαγορευμένοι Ήρωες» θα βρίσκουν θέση στο εικονοστάσι της ελληνικής κοινωνίας. Θα συνεχίσουμε να τους αγαπάμε, όχι για το κακό που κάνουν, αλλά για το χαστούκι που δίνουν στο σύστημα που μας πονάει.

Είναι μια αγάπη απελπισμένη, μια αγάπη που φωνάζει ότι κάτι έχει σαπίσει βαθιά στο βασίλειο της Δανιμαρκίας, ή μάλλον, της Ελλάδας. Και μέχρι να διορθωθεί αυτό το σαράκι, κάθε ελικόπτερο που απογειώνεται παράνομα θα κουβαλάει μαζί του, εκτός από τον δραπέτη, και τις κρυφές ευχές ενός λαού που ψάχνει απεγνωσμένα τη δική του απόδραση.