Στην Ελλάδα, αρεσκόμαστε να περηφανευόμαστε για το «φιλότιμο» και την αλληλεγγύη μας. Ιδιαίτερα σε περιόδους εορτών ή εθνικών τραγωδιών, η κοινωνία μας επιδίδεται σε ένα κρεσέντο προσφορών, τηλεμαραθωνίων και συγκινησιακών εξάρσεων. Πίσω όμως από την αστραφτερή βιτρίνα της αγαθοεργίας, κρύβεται μια ριζωμένη, σχεδόν ενοχλητική αλήθεια: έχουμε μια τεράστια παράδοση στην «κραυγαλέα» βοήθεια, αλλά μια εκκωφαντική, απόλυτη απουσία δομικής ενσυναίσθησης.
Αυτό που συχνά βαφτίζουμε αλληλεγγύη, δεν είναι τίποτα περισσότερο από μια «κανιβαλιστική» φιλανθρωπία. Μια πρακτική όπου ο πόνος, η ανέχεια και η δυστυχία του «Άλλου» καταναλώνονται λαίμαργα, προκειμένου να χορτάσει το δικό μας ναρκισσιστικό αφήγημα πως είμαστε, τελικά, «καλοί άνθρωποι».
Το “πλυντήριο” των ενοχών μας
Η πραγματική, ουσιαστική αλληλεγγύη είναι αθόρυβη, απαιτητική και, κυρίως, επικίνδυνη για το status quo. Προϋποθέτει την αμφισβήτηση των δομών που παράγουν τη φτώχεια και την αδικία. Αντίθετα, η φιλανθρωπία όπως ασκείται μαζικά, λειτουργεί ως το απόλυτο κοινωνικό ηρεμιστικό. Είναι ένα πλυντήριο ενοχών για την καθημερινή μας αναλγησία.
Είναι εξαιρετικά βολικό να προσφέρεις μια σακούλα τρόφιμα τα Χριστούγεννα, όταν τις υπόλοιπες 364 ημέρες του χρόνου προσπερνάς επιδεικτικά τον άστεγο της γειτονιάς σου. Είναι ευκολότερο να στείλεις ένα SMS των 2 ευρώ σε έναν τηλεμαραθώνιο, από το να διεκδικήσεις ίσα εργασιακά δικαιώματα, πρόσβαση στην υγεία για τους ευάλωτους ή ράμπες αναπήρων στα πεζοδρόμια της πόλης σου. Η κραυγαλέα φιλανθρωπία μας επιτρέπει να αγοράζουμε την ηθική μας ανωτερότητα σε τιμή ευκαιρίας.
Σε αυτή τη συναλλαγή, ο αδύναμος παύει να είναι υποκείμενο με δικαιώματα και μετατρέπεται σε εργαλείο. Η δυστυχία του εργαλειοποιείται. Τον χρειαζόμαστε απελπισμένο, αδύναμο και ευγνώμονα, ώστε εμείς, από τη θέση του ισχυρού σωτήρα, να νιώσουμε τη θαλπωρή της δικής μας καλοσύνης. Αυτή είναι η επιτομή του κανιβαλισμού: τρεφόμαστε ψυχικά από τα συντρίμμια της αξιοπρέπειας του άλλου.
Η «Πορνογραφία του Πόνου»: Το θέαμα της…συμπόνιας στα Media
Αν η φιλανθρωπία είναι το πλυντήριο, τα παραδοσιακά μέσα ενημέρωσης είναι η βιτρίνα του. Η ελληνική τηλεόραση έχει τελειοποιήσει την «πορνογραφία του πόνου». Πρωινές εκπομπές, δελτία ειδήσεων και reality “κοινωνικής προσφοράς” στήνουν καθημερινά ένα τηλεοπτικό δικαστήριο οίκτου.
Η κάμερα ζουμάρει αδιάκριτα στο δακρυσμένο πρόσωπο της μάνας που δεν έχει να ζήσει τα παιδιά της, η μουσική υπόκρουση γίνεται δραματική, και η παρουσιάστρια, με ύφος βιβλικής θλίψης, καλεί το κοινό να βοηθήσει. Ο ανθρώπινος πόνος εκχυδαΐζεται, μετατρέπεται σε τηλεοπτικό προϊόν, σε νούμερα τηλεθέασης, σε χορηγικά πακέτα.
Δεν εκπαιδευόμαστε στο να αναρωτηθούμε γιατί αυτή η οικογένεια βρέθηκε στον δρόμο. Εκπαιδευόμαστε απλώς στο να την κοιτάμε μέσα από την κλειδαρότρυπα, νιώθοντας μια ανατριχιαστική ικανοποίηση που εμείς βρισκόμαστε στην ασφάλεια του καναπέ μας. Είναι ένας συναισθηματικός ηδονοβλεπτισμός που βαφτίζεται κοινωνική ευαισθησία.
Το Ψηφιακό Εμπόριο Status: Ήσουν εκεί αν δεν έκανες post;
Και αν η τηλεόραση έθεσε τα θεμέλια, τα social media απογείωσαν το φαινόμενο, μετατρέποντας τον καθένα μας σε σκηνοθέτη της δικής του ηθικής υπεροχής. Εισερχόμαστε πλέον στην εποχή του ψηφιακού εμπορίου status.
Γιατί χρειαζόμαστε μια κάμερα ή ένα post για να βοηθήσουμε; Η απάντηση είναι ωμή: γιατί η πράξη από μόνη της δεν μας αρκεί, αν δεν συνοδεύεται από την κοινωνική επιβράβευση. Τα likes, τα shares και τα σχόλια θαυμασμού είναι το νέο νόμισμα της αλληλεγγύης. Η selfie με τον πρόσφυγα, το Instagram story από την κουζίνα αλληλεγγύης, το μακροσκελές Facebook post για το αδέσποτο που σώσαμε.
Ο πάσχων άνθρωπος (ή ζώο) υποβιβάζεται σε απλό σκηνικό αντικείμενο για το προσωπικό μας ψηφιακό brand. Είναι αυτό που οι κοινωνιολόγοι ονομάζουν Virtue Signaling (Επίδειξη Αρετής). Η ενσυναίσθηση παύει να είναι βίωμα και γίνεται…θέατρο. Όσο πιο επώνυμος είναι ο “σωτήρας”, τόσο πιο γκροτέσκο γίνεται το θέαμα, με influencers και πολιτικούς να περιφέρονται στις λάσπες ή τα καμένα, φροντίζοντας πάντα να είναι στρατηγικά τοποθετημένοι μπροστά στον φακό.
Σε αυτό το ψηφιακό εμπόριο, η αλληλεγγύη είναι απλώς ένα ακόμα αξεσουάρ lifestyle. Φοριέται, φωτογραφίζεται, κερδίζει εντυπώσεις και μετά αποθηκεύεται ξανά στη ντουλάπα της ψηφιακής μας ματαιοδοξίας, μέχρι την επόμενη κρίση.
Από το “Show” στη Σιωπή της Δικαιοσύνης
Το να αποδομεί κανείς τη φιλανθρωπία δεν σημαίνει πως ακυρώνει την αξία της άμεσης βοήθειας σε όσους έχουν ανάγκη. Το πρόβλημα δεν είναι η προσφορά καθ’ αυτή, αλλά το κίνητρο και η μέθοδος. Η απουσία δομικής ενσυναίσθησης φαίνεται στο πώς αντιμετωπίζουμε το πρόβλημα: προτιμάμε να ταΐζουμε τους φτωχούς από το να πολεμάμε τη φτώχεια.
Η δομική ενσυναίσθηση απαιτεί πολιτική σκέψη, σύγκρουση, διεκδίκηση θεσμών. Απαιτεί κράτος πρόνοιας, δικαιοσύνη, διαφάνεια. Δεν βολεύεται με δάκρυα στο timeline, ούτε με ελεημοσύνη στις γωνίες των δρόμων. Κυρίως, η πραγματική ενσυναίσθηση αναγνωρίζει την αξιοπρέπεια του άλλου. Δίνει χωρίς να ζητάει υποταγή, βοηθάει χωρίς να απαιτεί φωτογραφίες, και δρα στο σκοτάδι, εκεί που δεν υπάρχουν χειροκροτήματα.
Όσο συνεχίζουμε να εξαρτάμε τη βοήθειά μας από τα φώτα της δημοσιότητας και την επιβεβαίωση των followers, η κοινωνία μας θα παραμένει εγκλωβισμένη σε ένα αέναο show συμπόνιας. Ένα show όπου ο πόνος πουλιέται, η συνείδηση ξεπλένεται και οι πρωταγωνιστές, μεθυσμένοι από τη δική τους καλοσύνη, ξεχνούν πως καταβροχθίζουν αυτούς ακριβώς που υποτίθεται πως σώζουν.
