Η «Γιαγιά-Τράπεζα»: Το Τελευταίο Οχυρό και η Υποθήκη του Μέλλοντος- της Νίκης Καταφελή

Στην Ελλάδα της αέναης κρίσης και της εύθραυστης ανάκαμψης, υπάρχει ένα τραπεζικό ίδρυμα που δεν πέρασε ποτέ από stress-tests της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας. Δεν διαθέτει διοικητικό συμβούλιο με παχυλούς μισθούς, δεν έχει «κόκκινα δάνεια» (γιατί τα χαρίζει όλα), και το ωράριο λειτουργίας του είναι 24/7. Είναι η «Γιαγιά-Τράπεζα» (και ο «Παππούς-Ταμείο»). Είναι το μοναδικό δίχτυ ασφαλείας που κράτησε την κοινωνική συνοχή όρθια όταν το κράτος πρόνοιας κατέρρευσε, αλλά ταυτόχρονα αποτελεί το πιο πικρό σύμπτωμα μιας βαθιά άρρωστης οικονομίας: της ανακύκλωσης της φτώχειας μέσω του διαγενεακού χρέους. 

Το ΑTM με την…ποδιά 

Ας είμαστε ειλικρινείς. Αν αφαιρούσαμε τις συντάξεις των γονιών και των παππούδων από το εισόδημα των νοικοκυριών που στεγάζουν άνεργους τριαντάρηδες ή υποαπασχολούμενους σαραντάρηδες, τα ποσοστά φτώχειας στην Ελλάδα θα εκτοξεύονταν σε νούμερα τριτοκοσμικής χώρας. Η ελληνική οικογένεια, αυτός ο «πυρήνας του έθνους» κατά τα κλισέ των πολιτικών, έχει μετατραπεί σε μια μονάδα οικονομικής επιβίωσης όπου η ροή του χρήματος έχει αντιστραφεί με τρόπο τραγικό. 

Παλαιότερα, η φυσική τάξη των πραγμάτων ήθελε τη νέα γενιά να δημιουργεί πλούτο και να φροντίζει την προηγούμενη. Σήμερα, η «τρίτη ηλικία», αυτή που κατηγορήθηκε ότι «τα έφαγε», ότι δημιούργησε το χρέος και υποθήκευσε το μέλλον, είναι αυτή που ταΐζει τα θύματά της. Είναι μια ιστορική ειρωνεία που στάζει δηλητήριο: οι νέοι επιβιώνουν χάρη στις συντάξεις που πληρώνονται από δανεικά, τα οποία οι ίδιοι θα κληθούν να αποπληρώσουν στο μέλλον, αν και εφόσον καταφέρουν ποτέ να βρουν μια αξιοπρεπή εργασία. 

Η στρεβλή αναδιανομή 

Το φαινόμενο της «Γιαγιάς-Τράπεζας» δεν είναι απλώς μια συγκινητική ιστορία οικογενειακής αλληλεγγύης. Είναι η απόδειξη της αποτυχίας του κράτους. Το κοινωνικό κράτος στην Ελλάδα δεν ασκείται από θεσμούς, αλλά από ρυτιδιασμένα χέρια που μετρούν τα ρέστα από το σούπερ μάρκετ. 

Αυτό δημιουργεί μια στρεβλή αναδιανομή. Η σύνταξη, αντί να είναι το εφόδιο για αξιοπρεπή γηρατειά και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, γίνεται επίδομα ανεργίας για τα εγγόνια και συμπλήρωμα μισθού για τα παιδιά. Το αποτέλεσμα; Μια γενιά συνταξιούχων που στερείται την ποιότητα ζωής που δικαιούται, και μια γενιά νέων που εθίζεται στην εξάρτηση, αδυνατώντας να ανοίξει τα φτερά της, εγκλωβισμένη στο παιδικό δωμάτιο μέχρι τη μέση της ζωής της. 

Η αριθμητική της απόγνωσης 

Για του λόγου το αληθές, ας αφήσουμε τους αριθμούς να μιλήσουν τη σκληρή γλώσσα τους, διαλύοντας κάθε ψευδαίσθηση κανονικότητας. Με τη μέση κύρια σύνταξη να ακροβατεί οριακά πάνω από τα 800 ευρώ και την ανεργία των νέων κάτω των 25 ετών να παραμένει πεισματικά μία από τις υψηλότερες στην Ευρώπη (συχνά ξεπερνώντας το 20-25%), η εξίσωση είναι μαθηματικά αδύνατη. Σύμφωνα πάντα με τα στοιχεία, σε ένα σημαντικό ποσοστό των φτωχότερων νοικοκυριών, οι συντάξεις δεν είναι απλώς ένα συμπλήρωμα, αλλά αποτελούν πάνω από το 50% του συνολικού διαθέσιμου εισοδήματος. Πρόκειται για μια οικονομική διαστροφή: το πενιχρό εισόδημα του παρελθόντος καλείται να χρηματοδοτήσει το παρόν, καθώς ο μισθός του νέου εργαζόμενου, όταν και αν υπάρχει, συχνά δεν επαρκεί ούτε για να καλύψει το νοίκι μιας γκαρσονιέρας. 

Ο κανιβαλισμός του μέλλοντος 

Εδώ όμως βρίσκεται το πραγματικό, οξύμωρο δράμα του διαγενεακού χρέους. Η πολιτική συζήτηση συχνά εστιάζει στο δημόσιο χρέος ως ποσοστό του ΑΕΠ. Αγνοεί όμως το «κρυφό χρέος»: την υποθήκευση των προσδοκιών. 

Η γενιά των σημερινών συνταξιούχων έζησε, κατά πλειοψηφία, σε μια εποχή (πλασματικής έστω) ανάπτυξης. Απέκτησαν περιουσιακά στοιχεία (το περίφημο «κεραμίδι») και κατοχύρωσαν δικαιώματα. Η σημερινή γενιά των 30 και 40 ετών, οι περίφημοι Millennials και Gen Z, δεν κληρονομούν απλώς το δημόσιο χρέος. Κληρονομούν μια χώρα όπου η κοινωνική κινητικότητα έχει παγώσει. 

Η «Γιαγιά-Τράπεζα» λειτουργεί ως αναισθητικό. Καλύπτει τις τρύπες, μπαλώνει τα κενά και επιτρέπει στο πολιτικό σύστημα να κρύβει την πραγματική έκταση της ανεργίας και της φτωχοποίησης κάτω από το χαλί του σαλονιού. Όσο η σύνταξη του παππού πληρώνει το ρεύμα και το φροντιστήριο του εγγονού, η κοινωνική έκρηξη αναβάλλεται. Αλλά με τι κόστος; 

Το κόστος είναι η παιδικοποίηση των ενηλίκων. Πώς να απαιτήσεις αλλαγή, πώς να ρισκάρεις επιχειρηματικά, πώς να διεκδικήσεις καλύτερους μισθούς, όταν η επιβίωσή σου εξαρτάται από το χαρτζιλίκι της σύνταξης; Είναι ένας φαύλος κύκλος ενοχών: οι γονείς νιώθουν ενοχές που δεν μπορούν να προσφέρουν στα παιδιά τους όσα απόλαυσαν οι ίδιοι, και τα παιδιά νιώθουν ενοχές που γίνονται βαρίδια στους γονείς τους. 

Η δημογραφική βόμβα 

Το πιο τρομακτικό σενάριο, ωστόσο, δεν είναι το παρόν, αλλά το άμεσο μέλλον. Η «Γιαγιά-Τράπεζα» έχει ημερομηνία λήξης. Η βιολογία είναι αμείλικτη. Όταν αυτή η γενιά των συνταξιούχων φύγει από τη ζωή, το μαξιλάρι ασφαλείας θα εξαφανιστεί. 

Οι σημερινοί 40άρηδες, με τους χαμηλούς μισθούς και τα διακεκομμένα ένσημα, δεν θα γίνουν ποτέ οι «Πλούσιοι Παππούδες» του μέλλοντος. Δεν θα έχουν συντάξεις ικανές να συντηρήσουν τους εαυτούς τους, πόσο μάλλον τα παιδιά τους. Το διαγενεακό χρέος θα μετατραπεί τότε σε διαγενεακή κατάρρευση. 

Το ακίνητο που θα κληρονομήσουν, η περίφημη γονική παροχή, συχνά συνοδεύεται από ΕΝΦΙΑ και έξοδα συντήρησης που το καθιστούν ασύμφορο για έναν χαμηλόμισθο, μετατρέποντας την περιουσία σε βάρος. 

Το τέλος της ψευδαίσθησης 

Είναι καιρός να σταματήσουμε να ρομαντικοποιούμε την ελληνική οικογένεια ως τον σωτήρα της οικονομίας και να δούμε την αλήθεια κατάματα. Η «Γιαγιά-Τράπεζα» είναι η απόδειξη μιας κοινωνίας που τρώει τις σάρκες της για να χορτάσει την πείνα της στιγμής. 

Το διαγενεακό χρέος δεν είναι μόνο λογιστικό. Είναι ηθικό και υπαρξιακό. Χτίσαμε μια οικονομία που απαιτεί από το παρελθόν να χρηματοδοτεί το παρόν, υποθηκεύοντας το μέλλον. Και όσο οι ιθύνοντες πανηγυρίζουν για τους αριθμούς της ανάπτυξης, ας ρίξουν μια ματιά στις ουρές των ΑΤΜ την ημέρα πληρωμής των συντάξεων. Εκεί, στα χέρια των ηλικιωμένων που μοιράζουν πενηντάρικα σε παιδιά και εγγόνια, κρύβεται η πραγματική, πικρή αλήθεια της ελληνικής οικονομίας. 

Η τράπεζα αυτή κλείνει σιγά-σιγά. Και όταν κλείσει οριστικά, δεν θα υπάρξει bail-out για κανέναν.