Αν η Marie Kondo επιχειρούσε ποτέ να εφαρμόσει τη μέθοδό της σε ένα τυπικό ελληνικό νοικοκυριό, πιθανότατα θα κατέληγε σε νευρικό κλονισμό. Το περίφημο ερώτημα «does it spark joy?» («σου προκαλεί χαρά;») προσκρούει βίαια πάνω στην ελληνική απάντηση-μάντρα: «Άσ’ το εκεί, θα χρειαστεί κάπου».
Στην Ελλάδα, η σχέση μας με τα αντικείμενα δεν είναι αισθητική, αλλά υπαρξιακή και τραυματική. Το ελληνικό σπίτι δεν είναι ένας χώρος minimal διαβίωσης, αλλά ένα οχυρό μνήμης και ασφάλειας. Ας σταματήσουμε λοιπόν να κατηγορούμε τις μητέρες μας για συσσώρευση και ας εξετάσουμε τα βαθύτερα αίτια της «Κουλτούρας της Αποθήκης».
Κατοχικό Σύνδρομο: Η επιγενετική του τρόμου
Οι κοινωνιολόγοι μιλούν συχνά για το «Κατοχικό Σύνδρομο», αλλά σπάνια αναλύουν πώς αυτό μεταλλάχθηκε. Η γενιά που έζησε την πείνα του ’40 και την ανέχεια του Εμφυλίου, κληροδότησε στα παιδιά της όχι μόνο περιουσιακά στοιχεία, αλλά και έναν κυτταρικό φόβο για την έλλειψη.
Για τον Έλληνα, το άδειο ράφι δεν είναι design. Είναι απειλή. Το αντικείμενο λειτουργεί ως ανάχωμα απέναντι σε μια αόριστη, μελλοντική καταστροφή. Το κομμάτι καλώδιο που περίσσεψε, η βίδα που δεν ταιριάζει πουθενά, το παλιό κινητό του 2005, φυλάσσονται ως εγγυήσεις επιβίωσης.
Το ενδιαφέρον, και συνάμα τραγικό, στοιχείο είναι ότι αυτή η νοοτροπία πήγε να ξεθωριάσει τη δεκαετία του ’90 και του 2000, αλλά η οικονομική κρίση του 2010-2018 ήρθε να τη δικαιώσει πανηγυρικά. Η κατάρρευση της μεσαίας τάξης λειτούργησε ως επιβεβαίωση της πατρικής προτροπής: «Μην το πετάς, δεν έχουμε λεφτά για καινούριο». Ο φόβος της γενιάς της Κατοχής συναντήθηκε με την ανασφάλεια της γενιάς των Μνημονίων, δημιουργώντας ένα αδιαπέραστο τείχος από «χρήσιμα άχρηστα» αντικείμενα.
Το «Καλό Σερβίτσιο»: Η ταριχευμένη ευτυχία
Ίσως το πιο μελαγχολικό έκθεμα στο μουσείο του ελληνικού σπιτιού είναι το σαλόνι και το σύνθετο. Εκεί, πίσω από γυάλινες προθήκες, “αναπαύονται” τα καλά σερβίτσια, τα κρυστάλλινα ποτήρια και τα κεντητά τραπεζομάντηλα της προίκας.
Αυτά τα αντικείμενα δεν αγοράστηκαν για να χρησιμοποιηθούν, αλλά για να περιμένουν. Περιμένουν μια «επίσημη» στιγμή, μια γιορτή, έναν υψηλό προσκεκλημένο που θα δικαιολογήσει την ύπαρξή τους. Το πρόβλημα είναι ότι η ζωή, στην ακατάστατη καθημερινότητά της, σπάνια προσφέρει την τελειότητα που απαιτεί η…Βοημία. Έτσι, η ελληνική οικογένεια τρώει καθημερινά στα φθαρμένα πιάτα, φυλάσσοντας την ποιότητα για ένα μέλλον που διαρκώς αναβάλλεται.
Πρόκειται για την επιτομή της αναβλητικότητας της απόλαυσης. Μια κουλτούρα που θυσιάζει την ποιότητα του παρόντος στο βωμό μιας φαντασιακής μελλοντικής ευτυχίας, η οποία, όταν τελικά έρθει, θα μας βρει να φοβόμαστε μήπως σπάσουμε το καλό πιάτο.
Το πατάρι ως το υποσυνείδητο του διαμερίσματος
Αν το σαλόνι είναι το «Υπερεγώ» (πώς θέλουμε να μας βλέπουν οι άλλοι), το πατάρι και η αποθήκη του υπογείου είναι το σκοτεινό «Υποσυνείδητο» του ελληνικού διαμερίσματος.
Εκεί δεν στοιβάζονται απλώς αντικείμενα, αλλά η ίδια η ταυτότητα των ενοίκων. Σχολικά τετράδια με εκθέσεις του ’80, ρούχα που δεν μας κάνουν εδώ και δεκαετίες (αλλά «θα αδυνατίσουμε και θα τα βάλουμε»), παιχνίδια που δεν παίζονται πια. Η άρνηση του Έλληνα να πετάξει αυτά τα αντικείμενα είναι, στην ουσία, η αδυναμία του να αποχωριστεί το παρελθόν του.
Τα αντικείμενα αυτά λειτουργούν ως «τεκμήρια ύπαρξης». Πετώντας τα, νιώθουμε πως διαγράφουμε κομμάτια του εαυτού μας, πως προδίδουμε τη συνέχεια της οικογένειας. Το πατάρι είναι γεμάτο γιατί είμαστε γεμάτοι αναμνήσεις που δεν έχουμε επεξεργαστεί και δεν είμαστε έτοιμοι να αφήσουμε πίσω.
Upcycling από ανάγκη: Η οικολογική σοφία της γιαγιάς
Πριν το Instagram ανακαλύψει τον όρο “Zero Waste” και την κυκλική οικονομία, η Ελληνίδα γιαγιά εφάρμοζε το πιο hardcore upcycling στην ιστορία.
Το μεταλλικό κουτί από τα μπισκότα Δανίας που ποτέ δεν είχε μπισκότα, αλλά κλωστές και βελόνες. Τα κεσεδάκια από γιαούρτι που γίνονταν γλαστράκια για βασιλικό. Οι παλιές φανέλες που γίνονταν ξεσκονόπανα. Αυτή η πρακτική, που συχνά χλευάστηκε ως τσιγκουνιά ή επαρχιώτικη νοοτροπία, ήταν στην πραγματικότητα μια βαθιά οικολογική στάση, υπαγορευμένη από την ανάγκη.
Σήμερα, αυτή η «τσιγκουνιά» επαναξιολογείται. Είναι η απόλυτη μορφή σεβασμού προς την ύλη και τον πόρο. Αφαιρώντας το στίγμα της φτώχειας, μπορούμε να δούμε ότι το ελληνικό σπίτι διδάσκει βιωσιμότητα πολύ πριν αυτή γίνει μόδα. Η διαφορά είναι στο κίνητρο: η γιαγιά το έκανε για να επιβιώσει, εμείς για να σώσουμε τον πλανήτη. Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο, αλλά η ηθική δικαίωση της γιαγιάς άργησε μερικές δεκαετίες.
Ας ανοίξουν τα κλειστά δωμάτια…
Η ελληνική «Κουλτούρα της Αποθήκης» δεν είναι απλώς μια κακιά συνήθεια ακαταστασίας. Είναι ένας σύνθετος μηχανισμός άμυνας απέναντι στην ιστορία, τη φτώχεια και τον χρόνο. Όμως, τα σπίτια είναι για τους ζωντανούς, όχι για τις αναμνήσεις.
Ίσως η πραγματική επανάσταση για το σύγχρονο ελληνικό νοικοκυριό να μην είναι το πέταγμα (decluttering), αλλά η χρήση. Να στρώσουμε το καλό τραπεζομάντηλο Τρίτη μεσημέρι με φακές. Να πιούμε νερό στο κρυστάλλινο ποτήρι. Να γιορτάσουμε το παρόν, σπάζοντας την κατάρα της αναμονής. Γιατί, τελικά, το μόνο πράγμα που δεν μπορούμε να αποθηκεύσουμε στο πατάρι για αργότερα, είναι ο χρόνος.
