Σε μια χώρα που επί σειρά ετών βλέπει περισσότερους νέους να φεύγουν παρά να επιστρέφουν, το φαινόμενο του brain drain έχει πλέον καθιερωθεί ως μια από τις μεγαλύτερες κοινωνικές και οικονομικές προκλήσεις. Χιλιάδες νέοι, εξοπλισμένοι με πτυχία, εξειδίκευση και φιλοδοξίες, αναζητούν στο εξωτερικό αυτό που, συνήθως, δεν βρίσκουν εδώ: ευκαιρίες, αξιοπρεπείς συνθήκες εργασίας, σαφείς επαγγελματικές προοπτικές. Το γνωστό «αεροπλάνο της Δευτέρας» έχει γίνει σύμβολο μιας χώρας που βλέπει το ανθρώπινο κεφάλαιό της να αναχωρεί, συχνά χωρίς να έχει προηγουμένως αξιοποιηθεί.
Γιατί φεύγουν οι νέοι: – Brain Drain
Οι λόγοι είναι γνωστοί και επαναλαμβανόμενοι: πολυετής υποτίμηση δεξιοτήτων, αδύναμη αγορά εργασίας, χαμηλοί μισθοί που δύσκολα ανταγωνίζονται τα δεδομένα άλλων ευρωπαϊκών χωρών, αλλά και ένα σύστημα που, κατά βάση, αδυνατεί να αναγνωρίσει εγκαίρως την αξία των νέων επαγγελματιών. Σε αυτά προστίθενται οι αγκυλώσεις της γραφειοκρατίας, η έλλειψη στρατηγικής στην καινοτομία και η αίσθηση ότι η επαγγελματική ανέλιξη βασίζεται περισσότερο στις διασυνδέσεις παρά στις ικανότητες. Έτσι, η δημιουργικότητα και η ενέργεια της νέας γενιάς διοχετεύονται αλλού, αφήνοντας πίσω ένα κενό που γίνεται αισθητό τόσο στις οικογένειες όσο και στην ίδια την οικονομία.
Η αρχή της επιστροφής: Brain Regain
Ωστόσο, τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μια νέα, έστω και διστακτική, τάση: το brain regain. Νέοι επιστήμονες και επαγγελματίες αρχίζουν να επιστρέφουν, όχι επειδή η Ελλάδα μεταμορφώθηκε εν μια νυκτί σε παράδεισο ευκαιριών, αλλά επειδή δημιουργούνται σταδιακά νησίδες υγιούς επαγγελματικού περιβάλλοντος: νεοφυείς επιχειρήσεις με διεθνώς προσανατολισμένο βηματισμό, συνεργασίες πανεπιστημίων με τον ιδιωτικό τομέα, εταιρείες που υιοθετούν σύγχρονες πρακτικές και αναγνωρίζουν την αξία της εξειδίκευσης. Όλα αυτά συνθέτουν ένα κλίμα που επιτρέπει (για πρώτη φορά μετά από χρόνια) τον επαναπατρισμό ενός μέρους του ανθρώπινου δυναμικού.
Το brain regain, όμως, δεν αποτελεί αυτονόητη εξέλιξη. Για να παγιωθεί, απαιτεί σταθερά βήματα. Απαιτεί συνέπεια στη χάραξη πολιτικών που στηρίζουν την έρευνα και την καινοτομία, επενδύσεις που δεν αναζητούν μόνο βραχυπρόθεσμα οφέλη, αλλά επιτρέπουν στους νέους να δημιουργήσουν, να παράγουν και να εξελιχθούν χωρίς να αισθάνονται ότι βρίσκονται σε αδιέξοδο. Απαιτεί, επίσης, ένα κράτος που λειτουργεί με διαφάνεια και αξιοκρατία, και έναν επιχειρηματικό κόσμο που βλέπει την τεχνογνωσία ως κινητήριο δύναμη ανάπτυξης.
Η μεγαλύτερη πρόκληση: η αλλαγή νοοτροπίας
Η αλλαγή νοοτροπίας αποτελεί, ίσως, το μεγαλύτερο στοίχημα. Γιατί το brain regain δεν αφορά μόνο την επιστροφή των νέων. Αφορά την επιστροφή της εμπιστοσύνης. Της εμπιστοσύνης ότι η προσπάθεια έχει αντίκρισμα, ότι η προαγωγή δεν είναι προϊόν τύχης, ότι ο κόπος αναγνωρίζεται. Εκτός αυτών, αφορά την καλλιέργεια ενός περιβάλλοντος όπου ο νέος επαγγελματίας δεν αντιμετωπίζεται ως προσωρινή λύση, αλλά ως αναπόσπαστο μέρος μιας μακροπρόθεσμης στρατηγικής ανάπτυξης.
Το στοίχημα της επόμενης ημέρας και η καταληκτική επιλογή της νέας γενιάς
Το κρίσιμο ερώτημα είναι αν θα επιτρέψουμε σε αυτή τη θετική τάση να αποκτήσει πραγματική δυναμική ή αν θα χαθεί μέσα στον λαβύρινθο των χρόνιων προβλημάτων. Η ευθύνη δεν είναι ούτε μόνο πολιτική ούτε μόνο οικονομική. Είναι και κοινωνική. Απαιτεί συλλογική αποφασιστικότητα, θεσμική σοβαρότητα και μια νέα αντίληψη για το τι σημαίνει ανάπτυξη σε μια χώρα που, για παραπάνω από μία δεκαετία, έβλεπε τα παιδιά της να φεύγουν και απλώς τα αποχαιρετούσε.
Η νεολαία έχει ήδη δώσει την απάντησή της με τις επιλογές της. Το αν θα επιλέξει την επιστροφή, και κυρίως την παραμονή, εξαρτάται από το κατά πόσο η Ελλάδα θα καταφέρει να μετατραπεί από χώρα αναχωρήσεων σε χώρα ευκαιριών. Το μέλλον δεν θα διαμορφωθεί από την τύχη, αλλά από τη βούληση να αλλάξουμε όσα μας κρατούν στάσιμους.
