Κάποτε, η Βουλή των Ελλήνων, με όλα τα ελαττώματα και τις παθογένειές της, μύριζε μπαρούτι, καπνό και ιδρώτα. Οι αγορεύσεις, ακόμα και στις πιο λαϊκίστικες ή υπερβολικές τους στιγμές, δονούσαν την ατμόσφαιρα με το πάθος της σύγκρουσης δύο διαφορετικών κόσμων. Υπήρχε η αίσθηση του κατεπείγοντος, η σύγκρουση αξιών, το διακύβευμα της επόμενης μέρας. Σήμερα, αν κλείσεις τα μάτια και ακούσεις τις ομιλίες από τα κυβερνητικά έδρανα ή τις απαντήσεις της αντιπολίτευσης, νομίζεις ότι έχεις τηλεμεταφερθεί σε meeting room πολυεθνικής, στον 15ο όροφο ενός γυάλινου πύργου στο Μαρούσι. Η Πολιτική, με Π κεφαλαίο, όπως την ξέραμε και την διδαχθήκαμε, πνέει τα λοίσθια. Στη θέση της έχει εγκατασταθεί, θριαμβευτικά και αλαζονικά, η «Διαχείριση». Και κάπως έτσι, το όραμα πέθανε, πνιγμένο σε ένα Excel και θυσιασμένο στον βωμό της «επενδυτικής βαθμίδας».
Η εποχή των KPIs και της Στυγνής Τεχνοκρατίας
Η μετάλλαξη είναι πλέον ορατή δια γυμνού οφθαλμού και διαπερνά οριζόντια το πολιτικό φάσμα. Ο σύγχρονος πολιτικός, είτε προέρχεται από την κυβέρνηση που ευαγγελίζεται τον εκσυγχρονισμό, είτε προσπαθεί αμήχανα να αρθρώσει λόγο από την κεντροαριστερή αντιπολίτευση, έχει αποποιηθεί τον ρόλο του ηγέτη και έχει ενδυθεί τον ρόλο του CEO (Διευθύνοντος Συμβούλου).
Το πολιτικό λεξιλόγιο έχει υποστεί μια βίαιη αλλαγή. Η ξύλινη γλώσσα του παρελθόντος, όσο κουραστική κι αν ήταν, τουλάχιστον αναφερόταν σε ανθρώπους και κοινωνικές τάξεις. Τώρα αντικαταστάθηκε από την πλαστική, αποστειρωμένη γλώσσα του LinkedIn και των consulting firms. Έννοιες όπως «κοινωνική δικαιοσύνη», «ισότητα», «εθνική κυριαρχία» ή «δημοκρατικός έλεγχος» ακούγονται πλέον στα αυτιά των κυβερνώντων ως ενοχλητικοί αναχρονισμοί που καθυστερούν την παραγωγή. Στη θέση τους κυριαρχούν τα «milestones» (ορόσημα), τα «KPIs» (δείκτες απόδοσης), τα «projects», η «βελτιστοποίηση πόρων» και η «ολιστική προσέγγιση».
Η κυβέρνηση επαίρεται για την «εκτελεστική της δεινότητα», παρουσιάζοντας τη χώρα όχι ως πατρίδα ή κοινωνία πολιτών, αλλά ως μια προβληματική επιχείρηση (distressed asset) που πρέπει να εξυγιανθεί, να πακεταριστεί σωστά και να γίνει ελκυστική στους μετόχους (όπου μέτοχοι δεν είναι οι πολίτες, αλλά οι αγορές και οι οίκοι αξιολόγησης). Η αντιπολίτευση, από την άλλη, αντί να ανατρέψει αυτό το αφήγημα, εγκλωβίζεται στο ίδιο γήπεδο. Προσπαθεί αγωνιωδώς να αποδείξει ότι διαθέτει «τεχνοκρατική επάρκεια», ότι θα ήταν ένας «καλύτερος διαχειριστής» του ίδιου μαγαζιού, αντί να προτείνει έναν άλλο δρόμο. Η πολιτική αντιπαράθεση έχει υποβαθμιστεί σε σύγκριση δεικτών. Ποιος έχει το πιο καλοφτιαγμένο Powerpoint;
Το κενό του Οράματος: Το «Πώς» κατάπιε το «Γιατί»
Το θεμελιώδες πρόβλημα με την μετατροπή της πολιτικής σε management είναι ότι το management απαντά αποκλειστικά στο «πώς» (πώς θα γίνει κάτι γρηγορότερα, φθηνότερα, αποδοτικότερα), αλλά σιωπά εκκωφαντικά στο «γιατί».
Έχουμε γίνει εξαιρετικοί στο να συζητάμε για τα εργαλεία, αλλά έχουμε ξεχάσει τον σκοπό.
Θέλουμε επενδυτική βαθμίδα; Προφανώς και ναι. Αλλά για ποιο είδος κοινωνίας; Για να αυξηθούν τα μερίσματα λίγων ή για να ενισχυθεί το εισόδημα των πολλών;
Θέλουμε ψηφιακό κράτος και τεχνητή νοημοσύνη; Ασφαλώς. Αλλά για να εξυπηρετεί τον πολίτη ή για να τον ελέγχει και να τον φακελώνει ψηφιακά;
Θέλουμε «πράσινη μετάβαση»; Ναι. Αλλά με όρους ενεργειακής δημοκρατίας ή ως πεδίο κερδοφορίας πέντε ομίλων;
Η μεγάλη ιδεολογική συζήτηση έχει εξοριστεί ως «παρωχημένη» ή «τοξική». Ο τεχνοκρατισμός παρουσιάζεται ως η μοναδική αλήθεια, μια ουδέτερη «θρησκεία» χωρίς δόγμα, όπου οι αριθμοί λένε πάντα την αλήθεια και δεν επιδέχονται αμφισβήτησης. Αυτή είναι η μεγάλη απάτη της εποχής μας: η παρουσίαση βαθιά πολιτικών επιλογών ως μονόδρομων τεχνικής φύσεως. Όμως, μια κοινωνία δεν είναι ισολογισμός. Η ευημερία των αριθμών συχνά κρύβει επιμελώς την δυστυχία των ανθρώπων. Κανένα Excel δεν μπορεί να αποτυπώσει την αγωνία της επιβίωσης, το άγχος του νέου για στέγη, ή την ανάγκη για συλλογικό όραμα.
Όταν ο πρωθυπουργός ή ο αρχηγός της αντιπολίτευσης μιλούν σαν CEOs που παρουσιάζουν τα τριμηνιαία αποτελέσματα (Quarterly Results), λένε ουσιαστικά στους πολίτες: «Μην ονειρεύεστε, μην έχετε απαιτήσεις για το μέλλον, απλώς καταναλώστε τη διακυβέρνησή μας». Ο πολίτης υποβιβάζεται σε «πελάτη» (client) ή «χρήστη» (user) κρατικών υπηρεσιών, στον οποίο πετάμε πού και πού ένα «Pass» (Market Pass, Fuel Pass) σαν να είναι κουπόνι έκπτωσης σε σούπερ μάρκετ.
Η βαρεμάρα του Κέντρου και τα Τέρατα του Περιθωρίου
Εδώ όμως ελλοχεύει ο πραγματικός, υπαρξιακός κίνδυνος για τη δημοκρατία, τον οποίο οι «managers» των κομμάτων αδυνατούν να αντιληφθούν. Η «απολιτίκ» διαχείριση είναι, στην ουσία της, βαθιά βαρετή και συναισθηματικά στείρα. Ο άνθρωπος είναι πολιτικό ζώο, όχι λογιστικό φύλλο. Έχει ανάγκη να ανήκει κάπου, να πιστέψει σε κάτι μεγαλύτερο από τον εαυτό του, να συγκινηθεί, να νιώσει ότι η ψήφος του κουβαλάει ιστορία και ελπίδα.
Όταν το πολιτικό κέντρο μετατρέπεται σε έναν αποστειρωμένο χώρο ομοιόμορφων τεχνοκρατών με μπλε κοστούμια, λευκά πουκάμισα και tablets, ο μέσος πολίτης νιώθει αποξενωμένος. Δεν βλέπει τον εαυτό του, τα προβλήματά του ή την αισθητική του μέσα σε αυτά τα «milestones». Νιώθει ότι οι αποφάσεις λαμβάνονται ερήμην του, σε κλειστά γραφεία και διαδρόμους των Βρυξελλών, με κριτήρια που δεν καταλαβαίνει και γλώσσα που δεν μιλάει.
Αυτό το τεράστιο κενό συναισθήματος, ταυτότητας και νοήματος έρχονται να το καλύψουν τα άκρα. Η αφόρητη βαρεμάρα και η προβλεψιμότητα της «ορθολογικής» πολιτικής γεννά τα τέρατα του λαϊκισμού.
Ο δημαγωγός δεν θα μιλήσει για KPIs και δημοσιονομικά περιθώρια.
Θα μιλήσει για «Πατρίδα», για «Θρησκεία», για «Περηφάνια».
Θα εφεύρει «Εχθρούς» και «Προδότες» για να δώσει σκοπό στο πλήθος.
Θα προσφέρει το «συναίσθημα», έστω και αν είναι οργή ή μίσος, που η ψυχρή τεχνοκρατία έχει απαγορεύσει.
Θα δώσει μια ταυτότητα σε αυτούς που νιώθουν αναλώσιμα νούμερα στα γραφήματα της ανάπτυξης.
Όσο οι κεντρώες δυνάμεις (κυβέρνηση και αντιπολίτευση) επιμένουν να πολιτεύονται με όρους PowerPoint, τόσο θα στρώνουν το χαλί στους “μάγους” και τους “σωτήρες” που υπόσχονται λύτρωση και όχι απλώς διαχείριση.
Η εκδίκηση της Πολιτικής…
Η μετατροπή της Βουλής σε Διοικητικό Συμβούλιο Α.Ε. μπορεί να φαντάζει ως ο πολυπόθητος «εκσυγχρονισμός» για τους θιασώτες του τέλους της ιστορίας, αλλά στην πραγματικότητα είναι μια ωρολογιακή βόμβα στα θεμέλια της δημοκρατίας. Αν οι πολιτικοί μας συνεχίσουν να συμπεριφέρονται αποκλειστικά ως managers, θα διαπιστώσουν σύντομα, και με οδυνηρό τρόπο, ότι οι πολίτες θα πάψουν να συμπεριφέρονται ως υπεύθυνοι ψηφοφόροι. Θα αρχίσουν να συμπεριφέρονται ως… οργισμένοι πελάτες που απαιτούν «αποζημίωση», που σπάνε τη βιτρίνα του μαγαζιού ή, ακόμα χειρότερα, που ζητούν τη διάλυση της «εταιρείας».
Η πολιτική χρειάζεται αποτελεσματικότητα, ναι. Χρειάζεται μετρήσιμα αποτελέσματα. Αλλά πάνω από όλα χρειάζεται ψυχή, σύγκρουση ιδεών και κατεύθυνση. Χωρίς αυτά, είναι απλώς γραφειοκρατία με ακριβά κοστούμια και άψογα αγγλικά. Και η ιστορία έχει δείξει ότι η γραφειοκρατία δεν εμπνέει ποτέ κανέναν να υπερασπιστεί τη δημοκρατία όταν εκείνη κινδυνεύει.
