Στη δημόσια σφαίρα, η συζήτηση για την εξάρτηση, είτε πρόκειται για ουσίες, τζόγο ή αλκοόλ, απεικονίζεται συνήθως ως ένα «ατομικό δράμα». Ο φακός εστιάζει στον χρήστη, στη φθορά του σώματός του, στην κοινωνική του περιθωριοποίηση. Ωστόσο, η σύγχρονη ψυχοπαθολογία και η συστημική θεραπεία έρχονται να ανατρέψουν αυτή την μονοδιάστατη εικόνα. Η εξάρτηση δεν είναι ένα μοναχικό γεγονός. Είναι μια βόμβα διασποράς που εκρήγνυται στο σαλόνι του σπιτιού, και τα θραύσματα τραυματίζουν θανάσιμα, αν και αόρατα, κάθε μέλος που στέκεται κοντά στο σημείο μηδέν: τους γονείς και τα αδέρφια.
Αυτό που συχνά αγνοούμε είναι πως η οικογένεια δεν είναι απλώς ο «παρατηρητής» της νόσου. Είναι ο «συλλογικός ασθενής».
Η Ανατομία του «Δευτερογενούς Τραυματισμού»
Ο όρος «Δευτερογενής Τραυματισμός» (Secondary Trauma) χρησιμοποιείται συχνά για επαγγελματίες υγείας που εκτίθενται στον πόνο των άλλων. Στην περίπτωση της οικογένειας ενός εξαρτημένου, όμως, ο όρος λαμβάνει διαστάσεις χρόνιας συνθήκης. Δεν μιλάμε απλώς για θλίψη ή ανησυχία. Μιλάμε για μια μόνιμη κατάσταση υπερ-εγρήγορσης (hypervigilance).
Οι γονείς και τα αδέρφια αναπτύσσουν συμπτώματα που προσιδιάζουν στη Διαταραχή Μετατραυματικού Στρες (PTSD). Το χτύπημα του τηλεφώνου αργά τη νύχτα, ο ήχος των κλειδιών στην πόρτα, η αλλαγή στον τόνο της φωνής του χρήστη, προκαλούν ταχυκαρδία και πανικό. Το νευρικό σύστημα των μελών της οικογένειας «καίγεται» από την προσπάθεια να προβλέψουν και να αποτρέψουν την επόμενη καταστροφή. Ζουν σε ένα καθεστώς τρομοκρατίας χωρίς όπλα, όπου ο δυνάστης είναι το αγαπημένο τους πρόσωπο.
Οι Γονείς: Μεταξύ Ενοχής και Συνεξάρτησης
Για τους γονείς, η εξάρτηση του παιδιού βιώνεται ως η απόλυτη ακύρωση του γονεϊκού ρόλου. Εδώ γεννιέται ο πιο ύπουλος εχθρός: η Συνεξάρτηση (Codependency).
Σε μια πρωτοποριακή ανάγνωση του φαινομένου, ο γονιός παύει να ζει τη δική του ζωή και αρχίζει να ζει τη ζωή του χρήστη. Η διάθεσή του εξαρτάται αποκλειστικά από το αν το παιδί του είναι «καλά» ή «όχι» εκείνη την ημέρα. Αυτή η συναισθηματική συγχώνευση οδηγεί σε παθολογικές συμπεριφορές «διευκόλυνσης» (enabling). Πληρώνουν χρέη, λένε ψέματα σε εργοδότες, καλύπτουν νομικές εκκρεμότητες, πιστεύοντας ότι «σώζουν» το παιδί τους.
Στην πραγματικότητα, άθελά τους, χρηματοδοτούν την ασθένεια. Η τραγωδία έγκειται στο ότι η αγάπη, το ισχυρότερο ένστικτο του γονιού, μετατρέπεται στο καύσιμο που συντηρεί τον εθισμό. Ο γονιός αρρωσταίνει από την ανάγκη του να ελέγξει το ανεξέλεγκτο, χάνοντας την ταυτότητά του, τις κοινωνικές του επαφές και, πολλές φορές, τη σωματική του υγεία (ψυχοσωματικά νοσήματα).
Τα Αδέρφια: Τα «Γυάλινα Παιδιά» και οι Αόρατοι Ήρωες
Αν οι γονείς είναι η πρώτη γραμμή του μετώπου, τα αδέρφια είναι τα θύματα στα μετόπισθεν. Η διεθνής βιβλιογραφία αναφέρεται συχνά σε αυτά ως τα «Ξεχασμένα Θύματα».
Σε ένα σπίτι που δονείται από τις κρίσεις του εξαρτημένου, τα αδέρφια υιοθετούν ασυνείδητα ρόλους επιβίωσης που θα τους ακολουθούν σε όλη τους την ενήλικη ζωή:
- Ο Ήρωας (The Hero): Το παιδί που γίνεται τελειομανές, άριστος μαθητής ή επαγγελματίας, προσπαθώντας να φέρει «ισορροπία» και χαρά στην οικογένεια για να αντισταθμίσει τον πόνο που προκαλεί ο εξαρτημένος αδερφός. Ζει με το άγχος ότι δεν έχει δικαίωμα στο λάθος.
- Το Γυάλινο Παιδί (The Glass Child): Το παιδί που γίνεται «αόρατο». Δεν δημιουργεί ποτέ προβλήματα, δεν ζητάει τίποτα, καταπιέζει τις δικές του ανάγκες γιατί «οι γονείς έχουν ήδη αρκετά στο κεφάλι τους». Αυτά τα παιδιά μεγαλώνουν με ένα τεράστιο κενό συναισθηματικής παραμέλησης.
- Ο Αποδιοπομπαίος Τράγος (The Scapegoat): Το αδερφός που αντιδρά με θυμό και παραβατικότητα, προσπαθώντας να τραβήξει την προσοχή, έστω και αρνητική, από τη «μαύρη τρύπα» που ρουφάει όλη την ενέργεια του σπιτιού.
Η σχέση των αδερφών δηλητηριάζεται. Υπάρχει θυμός προς τον εξαρτημένο που «κατέστρεψε την οικογένεια», αλλά και ενοχή («γιατί αυτός και όχι εγώ;»). Συνήθως τα αδέρφια αισθάνονται ότι έχασαν τους γονείς τους, παρόλο που αυτοί είναι ζωντανοί, καθώς οι γονείς είναι συναισθηματικά απόντες, εγκλωβισμένοι στο δράμα της εξάρτησης.
Η Μόλυνση του Οικογενειακού Δέντρου
Η εξάρτηση, αν δεν αντιμετωπιστεί συστημικά, μετατρέπει το οικογενειακό δέντρο σε ένα τοξικό οικοσύστημα. Οι δυσλειτουργικές συμπεριφορές μεταφέρονται από γενιά σε γενιά. Ένα αδερφός που έμαθε να είναι ο «διασώστης» του εξαρτημένου αδερφού του, είναι πολύ πιθανό να επιλέξει έναν εξαρτημένο σύντροφο στην ενήλικη ζωή του, αναπαράγοντας το τραύμα.
Η ασθένεια δεν είναι μόνο η ουσία. Η ασθένεια είναι η μυστικοπάθεια, η ντροπή, η έλλειψη ορίων και η αδυναμία έκφρασης συναισθημάτων. Αυτή η «συναισθηματική κληρονομιά» είναι εξίσου καταστροφική με την ίδια την εξάρτηση.
Η Ριζοσπαστική Λύση: Η Θεραπεία της «Αγάπης από Απόσταση»
Η θεραπεία για την οικογένεια είναι μια πράξη επανάστασης. Απαιτεί την παραδοχή ότι «δεν μπορώ να τον σώσω, αν δεν σώσω πρώτα τον εαυτό μου».
Η ανάρρωση του οικογενειακού δέντρου ξεκινά όταν οι γονείς και τα αδέρφια σπάσουν τον κύκλο της συνεξάρτησης. Αυτό, στη γλώσσα της ψυχοθεραπείας, ονομάζεται «αποστασιοποίηση με αγάπη» (detaching with love). Δεν σημαίνει εγκατάλειψη του χρήστη. Σημαίνει εγκατάλειψη της ψευδαίσθησης ότι μπορούμε να ελέγξουμε τις επιλογές του.
Σημαίνει να θέσουμε σκληρά όρια: «Σε αγαπώ, αλλά δεν θα σου δώσω χρήματα», «Σε αγαπώ, αλλά δεν θα ανέχομαι τη βία». Όταν η οικογένεια αλλάζει τα βήματα του χορού, ο εξαρτημένος αναγκάζεται είτε να πέσει, είτε να αλλάξει και αυτός βήματα.
Το Δικαίωμα στην Ανάρρωση
Είναι καιρός να σταματήσουμε να βλέπουμε την εξάρτηση ως το πρόβλημα του «ενός». Είναι μια συλλογική αιμορραγία. Οι ομάδες υποστήριξης για συγγενείς και η οικογενειακή ψυχοθεραπεία δεν είναι πολυτέλεια. Είναι επιβίωση.
Η μεγαλύτερη πράξη αγάπης που μπορεί να κάνει μια οικογένεια για τον εξαρτημένο, είναι να του επιστρέψει την ευθύνη της ζωής του. Και η μεγαλύτερη πράξη αγάπης προς τον εαυτό τους, είναι να θυμηθούν ότι η ζωή τους έχει αξία, ανεξάρτητα από το αν ο αγαπημένος τους θα επιλέξει το δρόμο της χρήσης ή της ανάρρωσης. Το οικογενειακό δέντρο μπορεί να θεραπευτεί, ακόμα και αν κάποιο κλαδί του παραμείνει ραγισμένο.
