Σε αυτή τη χώρα, όταν οι θεσμοί καταρρέουν και η οργάνωση θυμίζει πύργο από τραπουλόχαρτα, επιστρατεύεται πάντα το ίδιο «πυρηνικό όπλο» εθνικής εμβέλειας: το φιλότιμο. Είναι η λέξη-φετίχ, το ανεκτίμητο εξαγώγιμο προϊόν που δήθεν δεν μεταφράζεται σε καμία γλώσσα, η ηθική υπεροχή που μας διαφοροποιεί από τους «ψυχρούς» Βορειοευρωπαίους.
Όμως, πίσω από την εθνική μας αυταρέσκεια, κρύβεται μια ζοφερή πραγματικότητα. Το φιλότιμο δεν είναι πλέον ο ορισμός της αρετής. Είναι το τσιρότο σε μια ανοιχτή πληγή, η «πολιτική παγίδα» που συντηρεί τη δυσλειτουργία ενός ολόκληρου κράτους.
Το «Φιλότιμο» ως μηχανισμός επιβίωσης
Ας είμαστε ειλικρινείς: αν αύριο το πρωί όλοι οι Έλληνες αποφάσιζαν να λειτουργήσουν αυστηρά και μόνο βάσει των καθηκόντων τους, των ωραρίων τους και των υλικών μέσων που τους παρέχει η Πολιτεία, η χώρα θα κατέβαζε ρολά σε λιγότερο από 24 ώρες.
Βασιζόμαστε στο «φιλότιμο» του νοσηλευτή που κάνει διπλοβάρδια σε ένα υποστελεχωμένο ΕΣΥ, όχι επειδή πληρώνεται, αλλά επειδή «δεν μπορεί να αφήσει τον άνθρωπο να πεθάνει». Βασιζόμαστε στο «φιλότιμο» του πυροσβέστη που ορμάει στις φλόγες με εξοπλισμό της περασμένης δεκαετίας και ληγμένες αρβύλες. Βασιζόμαστε στο «φιλότιμο» του εκπαιδευτικού που αγοράζει από την τσέπη του μαρκαδόρους για τον πίνακα.
Αυτό που ονομάζουμε ηρωισμό, στην πραγματικότητα είναι η αποτυχία του συστήματος να προσφέρει τα αυτονόητα. Η εξουσία έχει μάθει να ποντάρει στο συναίσθημα του υπαλλήλου και του πολίτη, μετατρέποντας την επαγγελματική ευσυνειδησία σε μια άτυπη μορφή καταναγκαστικής εργασίας.
Ο…άτυπος νόμος που καταπίνει τον γραπτό
Το φιλότιμο λειτουργεί ως ένας παράλληλος, άγραφος νόμος που έρχεται να καλύψει τα κενά του Συντάγματος και της διοίκησης. Είναι μια ρομαντική έννοια που βολεύει αφάνταστα το πολιτικό προσωπικό. Όσο το πρόβλημα λύνεται «με το ζόρι» από την ατομική πρωτοβουλία, το κράτος απαλλάσσεται από την ευθύνη της οργάνωσης.
Γιατί να φτιάξεις ένα σύγχρονο πρωτόκολλο πολιτικής προστασίας, όταν ξέρεις ότι την κρίσιμη ώρα οι εθελοντές θα τρέξουν με τις δικές τους μάνικες; Γιατί να επενδύσεις σε ψηφιακά συστήματα, όταν ο υπάλληλος «έχει φιλότιμο» και θα κάτσει το απόγευμα να βγάλει τη δουλειά χειρόγραφα;
Η επίκληση στο φιλότιμο είναι η ομολογία της κρατικής ανικανότητας. Είναι ο τρόπος της εξουσίας να λέει: «Ξέρουμε ότι δεν λειτουργούμε, αλλά βασιζόμαστε στο ότι εσείς είστε καλά παιδιά». Έτσι, η αρετή μετατρέπεται σε εργαλείο εκμετάλλευσης. Ο «φιλότιμος» είναι αυτός που τελικά τιμωρείται, καθώς φορτώνεται το βάρος που αναλογεί σε δέκα άλλους, ενώ ο «ωχαδερφιστής» επιβιώνει ανέπαφος κάτω από την ομπρέλα της γενικής αταξίας.
Η παγίδα της ρομαντικοποίησης
Έχουμε αναγάγει το φιλότιμο σε εθνική ταυτότητα για να μην χρειαστεί να γίνουμε κράτος δικαίου. Η εμμονή μας με τη λέξη αυτή προδίδει μια βαθιά έλλειψη εμπιστοσύνης στους θεσμούς. Στην Ελλάδα, δεν εμπιστευόμαστε τον «νόμο», εμπιστευόμαστε τον «καλό άνθρωπο». Όμως, οι κοινωνίες δεν ευημερούν επειδή βρέθηκαν τυχαία πολλοί καλοί άνθρωποι στην ίδια γειτονιά. Ευημερούν επειδή υπάρχουν διαδικασίες που διασφαλίζουν το αποτέλεσμα, ανεξάρτητα από τη διάθεση του καθενός.
Το φιλότιμο είναι, στην ουσία του, μια προ-νεωτερική έννοια. Ανήκει σε μια εποχή που η επιβίωση της κοινότητας εξαρτιόταν από την αλληλεγγύη της φυλής. Σε ένα σύγχρονο, ευρωπαϊκό κράτος του 21ου αιώνα, η επίκληση στο φιλότιμο είναι, ξεκάθαρα πια, αναχρονισμός. Είναι το άλλοθι για τη διατήρηση του πελατειακού κράτους και της προχειρότητας. Όταν το φιλότιμο γίνεται «υποχρέωση», παύει να είναι αρετή και γίνεται δουλεία.
Το τέλος της ανοχής
Η πικρή αλήθεια είναι ότι το φιλότιμο είναι ο μεγαλύτερος εχθρός της μεταρρύθμισης. Όσο συνεχίζουμε να χειροκροτούμε τον «ήρωα της διπλανής πόρτας» που μπαλώνει τις τρύπες της διοίκησης, τόσο θα αναβάλλουμε την απαίτηση για ένα κράτος που λειτουργεί με κανόνες και όχι με «ψυχούλες».
Πρέπει να σταματήσουμε να εξυμνούμε την αυτοθυσία που γεννιέται από την ανάγκη και να αρχίσουμε να απαιτούμε την αποτελεσματικότητα που πηγάζει από τη δομή. Το φιλότιμο πρέπει να επιστρέψει εκεί που ανήκει: στις προσωπικές σχέσεις, στη φιλία, στην οικογένεια. Στη δημόσια σφαίρα, χρειαζόμαστε λιγότερο φιλότιμο και περισσότερη συνέπεια. Λιγότερους ήρωες και περισσότερους επαγγελματίες.
Αν δεν αποδομήσουμε αυτόν τον ιερό μύθο, θα παραμείνουμε εγκλωβισμένοι σε μια χώρα που κινείται με «καύσιμο» την ενοχή του ευσυνείδητου και «λιπαντικό» την υποκρισία του πολιτικού. Το φιλότιμο δεν μας σώζει. Μας κρατάει στάσιμους, να θαυμάζουμε τη σκιά μας ενώ το σπίτι καίγεται.
Ήρθε η ώρα να γίνουμε ένα κράτος «χωρίς φιλότιμο», αλλά με δικαιοσύνη. Γιατί, στο τέλος της ημέρας, η τυραννία της αρετής είναι εξίσου επικίνδυνη με την τυραννία της διαφθοράς
