Το τέλος του περιπτέρου: Το χρονικό ενός προαναγγελθέντος θανάτου της γειτονιάς- της Νίκης Καταφελή

Υπάρχει ένας συγκεκριμένος ήχος που στοιχειώνει πλέον τα αθηναϊκά (και όχι μόνο) πεζοδρόμια. Είναι ο μεταλλικός κρότος της «αποξήλωσης». Ένας γερανός του Δήμου σηκώνει στον αέρα ένα κίτρινο ή ξεθωριασμένο πράσινο κουβούκλιο, αφήνοντας πίσω του ένα τετράγωνο κενό στο πλακόστρωτο. Το περίπτερο φεύγει. Και μαζί του, αθόρυβα και ύπουλα, φεύγει και η τελευταία γραμμή άμυνας της ελληνικής γειτονιάς απέναντι στην επέλαση της απόλυτης αστικής μοναξιάς.

Για τους τεχνοκράτες των δημοτικών αρχών και τους θιασώτες του «ευρωπαϊκού εξωραϊσμού», η εξαφάνιση του περιπτέρου είναι μια νίκη της τάξης. Ελευθερώνονται τα πεζοδρόμια, λένε. Αποκτά «αέρα» η πόλη. Στην πραγματικότητα, όμως, αυτό που συντελείται είναι μια βίαιη πολιτισμική μετάλλαξη. Η Ελλάδα αποχαιρετά τον βαλκανικό, αυθόρμητο εαυτό της για να φορέσει το κοστούμι μιας αποστειρωμένης Δύσης, όπου ο δημόσιος χώρος είναι απλώς ένα πέρασμα και όχι σημείο στάσης.

Το περίπτερο δεν ήταν ποτέ απλώς ένα μαγαζί λιανικής. Αν το βλέπουμε έτσι, έχουμε ήδη χάσει την ουσία. Ήταν, επί δεκαετίες, ο κοσμικός εξομολογητής της γειτονιάς. Ήταν το άτυπο γραφείο πληροφοριών πριν την έλευση του Google Maps, το πολιτικό καφενείο των ορθίων, η τράπεζα ψιλών για το παρκόμετρο, και κυρίως, ο «φάρος» ασφαλείας μέσα στη νύχτα.

Θυμηθείτε την εικόνα: Σκοτάδι παντού, αλλά στη γωνία εκείνο το φως ανοιχτό. Ο περιπτεράς, αυτή η φιγούρα που χωρούσε ανάμεσα σε σοκολάτες και εφημερίδες, ήξερε ποιος γύρισε αργά, ποιος τσακώθηκε με τη γυναίκα του, ποιος χρωστάει και ποιος πονάει. Ήταν ο «Big Brother» με την καλή, την προστατευτική έννοια. Σήμερα, τη θέση του «φάρου» έχει πάρει η ψυχρή λάμψη της οθόνης του κινητού μας. Περπατάμε σκυφτοί, αποφεύγοντας τα βλέμματα, χαμένοι σε ψηφιακούς λαβυρίνθους, αδιαφορώντας για το φυσικό μας περιβάλλον.

Η μετάβαση από το περίπτερο στο απρόσωπο mini market ή, ακόμα χειρότερα, στις αλυσίδες μικρής λιανικής, είναι η επιτομή της απονέκρωσης των κοινωνικών αντανακλαστικών μας. Στο «convenience store» μπαίνεις, ψωνίζεις, πληρώνεις ανέπαφα και φεύγεις. Δεν πιάνεις κουβέντα για τον καιρό ή την πολιτική. Δεν υπάρχει η οικειότητα του βερεσέ, ούτε η καλημέρα που σημαίνει πραγματικά «σε βλέπω, υπάρχεις». Η συναλλαγή είναι αμιγώς οικονομική, καθαρή και παγερή.

Αυτή η διαδικασία δεν είναι τίποτα λιγότερο από τον θρίαμβο της ιδιώτευσης. Καθώς τα περίπτερα κλείνουν το ένα μετά το άλλο, λόγω φορολογίας, γραφειοκρατίας και αλλαγής καταναλωτικών συνηθειών, η πόλη μετατρέπεται σε ένα άθροισμα μοναχικών διαδρομών. Χάνουμε την «αγορά» με την αρχαιοελληνική έννοια: τον τόπο συνάθροισης. Το περίπτερο ήταν η τελευταία ρωγμή στο σύστημα που μας θέλει κλεισμένους στα σπίτια μας ή στα γραφεία μας, συνδεδεμένους μόνο διαδικτυακά. Ήταν το σημείο όπου ο δικηγόρος μιλούσε με τον εργάτη, περιμένοντας να αγοράσουν τσιγάρα. Τώρα, οι φυλές της πόλης δεν συναντιούνται πουθενά.

Είναι τραγική ειρωνεία ότι ενώ μιλάμε συνεχώς για «smart cities» και διασυνδεσιμότητα, στην πράξη αποσυνδέουμε τον αστικό ιστό από το ανθρώπινο στοιχείο. Η «δυτικοποίηση» που τόσο λαχταρούσαμε ήρθε, αλλά με βαρύ τίμημα. Γίναμε Λονδίνο και Βερολίνο, όχι στην οργάνωση ή

στους μισθούς, αλλά στην αποξένωση. Στο εξωτερικό, αν ρωτήσεις περαστικό για οδηγίες, συχνά σε κοιτούν με καχυποψία. Στην Ελλάδα του περιπτέρου, η ερώτηση ήταν αφορμή για κοινωνικοποίηση. Τώρα, η ερώτηση είναι περιττή. Την απάντηση την έχει το GPS.

Υπάρχει, όμως, και η διάσταση της ασφάλειας. Το κλειστό περίπτερο δημιουργεί «μαύρες τρύπες» στις γειτονιές. Εκεί που κάποτε υπήρχε ένα ζευγάρι μάτια και ένα τηλέφωνο ανάγκης, τώρα υπάρχει σιωπή. Η ερημιά του δρόμου μετά τις 10 το βράδυ σε πολλές συνοικίες της Αθήνας είναι τρομακτική, όχι μόνο λόγω εγκληματικότητας, αλλά λόγω της απουσίας ζωής. Το περίπτερο ήταν ζωτικό όργανο του οργανισμού που λέγεται γειτονιά. Όταν το αφαιρείς, ο οργανισμός παύει να λειτουργεί συλλογικά.

Δεν πρόκειται για μια στείρα νοσταλγία για το παρελθόν. Κανείς δεν ισχυρίζεται ότι τα περίπτερα ήταν αρχιτεκτονικά αριστουργήματα ή ότι δεν υπήρχαν περιπτεράδες αγενείς. Όμως, το «κουβούκλιο» ήταν ένας θεσμός εγγύτητας. Ήταν η απόδειξη ότι η ελληνική κοινωνία λειτουργούσε με όρους κοινότητας και όχι απλώς συγκατοίκησης σε πολυκατοικίες.

Καθώς, λοιπόν, βλέπουμε τα τελευταία εναπομείναντα περίπτερα να μετατρέπονται σε τουριστικά shops που πουλάνε μαγνητάκια και power banks, ή να βάζουν λουκέτο οριστικά, ας συνειδητοποιήσουμε τι χάνουμε. Δεν χάνουμε απλώς το μέρος που παίρναμε εφημερίδα και νερό. Χάνουμε την ικανότητά μας να είμαστε πολίτες που συνυπάρχουν στο πεζοδρόμιο.

Το τέλος του περιπτέρου είναι το τέλος της μικρο-γειτονιάς όπως την ξέραμε. Και η νέα εποχή που ανατέλλει, φωτισμένη από τα led των σούπερ μάρκετ και τις οθόνες των smartphones, μπορεί να είναι πιο καθαρή, πιο οργανωμένη και πιο «ευρωπαϊκή», αλλά είναι σίγουρα πολύ πιο κρύα και απελπιστικά σιωπηλή. Η πόλη προχωράει, αλλά οι άνθρωποί της μένουν πίσω, μόνοι, κοιτάζοντας μια οθόνη, σε έναν δρόμο που δεν έχει πια κανέναν να τους πει μια «καλησπέρα».