Η άτυπη διευρυμένη συνάντηση για το Κυπριακό ολοκληρώθηκε χωρίς θεαματικές ανακοινώσεις, χωρίς ιστορικές συμφωνίες και χωρίς αλλαγή των πάγιων θέσεων των δύο πλευρών..
Ωστόσο μπορεί το Κυπριακό να μην βρίσκεται σήμερα πιο κοντά στη λύση απ’ ό,τι βρισκόταν πριν από λίγους μήνες, βρίσκεται όμως σε μια διαφορετική φάση. Για πρώτη φορά μετά από χρόνια στασιμότητας, ο ΟΗΕ διαμορφώνει έναν συγκεκριμένο οδικό χάρτη για τη συνέχιση της διαδικασίας, επιλέγοντας σταδιακά βήματα αντί για μια νέα διάσκεψη υψηλών προσδοκιών που θα κινδύνευε να αποτύχει, όπως συνέβη στο Κραν Μοντανά το 2017.
Το αποτέλεσμα της συνάντησης δεν μπορεί να χαρακτηριστεί ούτε επιτυχία ούτε αποτυχία. Είναι περισσότερο μια προσπάθεια να διατηρηθεί ζωντανή η προοπτική του διαλόγου, σε μια περίοδο όπου οι γεωπολιτικές εξελίξεις στην Ανατολική Μεσόγειο καθιστούν το Κυπριακό σημαντικότερο από ό,τι φαινόταν τα προηγούμενα χρόνια.
Τι αποφασίστηκε
• Συνεχίζεται η διαδικασία υπό την αιγίδα του ΟΗΕ. Ο Αντόνιο Γκουτέρες επανέλαβε ότι τα Ηνωμένα Έθνη παραμένουν προσηλωμένα στις προσπάθειες για επανέναρξη της διαπραγματευτικής διαδικασίας.
• Προετοιμάζεται νέα άτυπη διευρυμένη συνάντηση. Ο Γενικός Γραμματέας ανακοίνωσε ότι θα εργαστεί για τη σύγκληση νέας άτυπης διάσκεψης με τη συμμετοχή των δύο κοινοτήτων και των τριών εγγυητριών δυνάμεων – Ελλάδας, Τουρκίας και Ηνωμένου Βασιλείου – όταν θα υπάρχουν οι κατάλληλες προϋποθέσεις.
• Προτεραιότητα στα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης. Ο ΟΗΕ θεωρεί ότι η πρόοδος σε πρακτικά ζητήματα μπορεί να δημιουργήσει το απαραίτητο πολιτικό κλίμα για ουσιαστικές συνομιλίες.
• Δεν μεταβλήθηκαν οι πάγιες θέσεις. Η ελληνοκυπριακή πλευρά παραμένει προσηλωμένη στη λύση της διζωνικής, δικοινοτικής ομοσπονδίας, ενώ η τουρκοκυπριακή πλευρά εξακολουθεί να προβάλλει τη θέση της για κυριαρχική ισότητα και πολιτική ισοτιμία.
Ο Γκουτέρες επέλεξε τον ρεαλισμό
Η μεγαλύτερη είδηση της συνάντησης δεν είναι όσα συμφωνήθηκαν, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ο Αντόνιο Γκουτέρες επέλεξε να διαχειριστεί την επόμενη ημέρα.
Στις δημόσιες δηλώσεις του απέφυγε τους πανηγυρικούς τόνους και τις εκφράσεις που θα δημιουργούσαν υπερβολικές προσδοκίες. Δεν μίλησε για «ιστορική ευκαιρία», ούτε προανήγγειλε άμεση επανέναρξη πλήρων διαπραγματεύσεων.
Αντίθετα, παρουσίασε μια πιο προσεκτική στρατηγική: πρώτα να αποκατασταθεί η εμπιστοσύνη μεταξύ των δύο πλευρών, να υπάρξει πρόοδος σε πρακτικά ζητήματα και στη συνέχεια να δημιουργηθούν οι προϋποθέσεις για μια νέα διευρυμένη συνάντηση.
Η επιλογή αυτή μόνο τυχαία δεν είναι. Ο Γενικός Γραμματέας γνωρίζει καλύτερα από οποιονδήποτε ότι το Κραν Μοντανά κατέρρευσε επειδή οι προσδοκίες ήταν μεγαλύτερες από την πραγματική πολιτική ετοιμότητα των εμπλεκομένων.
Γι’ αυτό και αυτή τη φορά επιδιώκει μια διαδικασία με μικρότερα αλλά πιο σταθερά βήματα.
Η Λευκωσία βλέπει θετικά τη συνέχιση του διαλόγου
Ο Πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας, Νίκος Χριστοδουλίδης, υποδέχθηκε θετικά την πρωτοβουλία του Γενικού Γραμματέα, επισημαίνοντας ότι το σημαντικότερο αποτέλεσμα είναι πως η διαδικασία παραμένει ενεργή.
Η Λευκωσία εξακολουθεί να θεωρεί ότι η μόνη αποδεκτή βάση λύσης είναι η διζωνική, δικοινοτική ομοσπονδία, όπως προβλέπουν τα σχετικά ψηφίσματα του Συμβουλίου Ασφαλείας του ΟΗΕ. Από τις δηλώσεις του Προέδρου δεν προέκυψε οποιαδήποτε μεταβολή της στρατηγικής της Κυπριακής Δημοκρατίας.
Αυτό σημαίνει ότι η ελληνοκυπριακή πλευρά επιθυμεί την επανέναρξη των συνομιλιών, αλλά όχι με διαφορετική βάση από εκείνη που έχει διαμορφωθεί διαχρονικά μέσα από τις αποφάσεις των Ηνωμένων Εθνών.
Με τον τρόπο αυτό, η Λευκωσία επιχειρεί να ισορροπήσει ανάμεσα στη διάθεση για συνέχιση του διαλόγου και στη διατήρηση των βασικών της θέσεων, αποφεύγοντας κινήσεις που θα μπορούσαν να ερμηνευθούν ως αλλαγή πλεύσης.
Η τουρκοκυπριακή πλευρά δεν άλλαξε πορεία
Ανάλογη ήταν και η στάση του Τουρκοκύπριου ηγέτη, Τουφάν Ερχιουρμάν. Παρότι εμφανίστηκε θετικός στη συνέχιση της διαδικασίας υπό την αιγίδα του ΟΗΕ, δεν προέκυψε καμία ένδειξη μεταβολής των πάγιων θέσεων της τουρκοκυπριακής πλευράς.
Η αναφορά στην πολιτική ισότητα των δύο κοινοτήτων παραμένει σταθερό στοιχείο της προσέγγισής του, ενώ η ανάγκη να ληφθούν υπόψη οι ευαισθησίες και των δύο πλευρών εξακολουθεί να αποτελεί βασική προϋπόθεση για την πρόοδο των συνομιλιών.
Αυτό αποδεικνύει ότι, παρά το θετικό κλίμα της συνάντησης, οι διαφορές που χωρίζουν τις δύο πλευρές εξακολουθούν να είναι ουσιαστικές.
Κανείς δεν εγκατέλειψε τις κόκκινες γραμμές του.
Κανείς όμως δεν έκλεισε και την πόρτα του διαλόγου.
Και αυτό, ίσως, είναι το σημαντικότερο πολιτικό μήνυμα της συνάντησης.
Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης στο προσκήνιο
Ο Αντόνιο Γκουτέρες επέλεξε να επαναφέρει στο επίκεντρο τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης, μια επιλογή που δεν είναι τυχαία.
Η εμπειρία των τελευταίων δεκαετιών έχει δείξει ότι κάθε φορά που επιχειρήθηκε μια συνολική διαπραγμάτευση χωρίς να έχει προηγηθεί η δημιουργία ενός στοιχειώδους κλίματος εμπιστοσύνης, οι συνομιλίες οδηγήθηκαν σε αδιέξοδο.
Αντίθετα, η συνεργασία σε πρακτικά ζητήματα –όπως η διάνοιξη νέων σημείων διέλευσης, η προστασία του περιβάλλοντος, η διαχείριση φυσικών πόρων, η πολιτική προστασία ή η συνεργασία σε ανθρωπιστικά θέματα– μπορεί να συμβάλει στη σταδιακή αποκατάσταση της εμπιστοσύνης μεταξύ των δύο κοινοτήτων.
Τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης δεν λύνουν το Κυπριακό.
Μπορούν όμως να δημιουργήσουν τις συνθήκες μέσα στις οποίες μια πολιτική συμφωνία θα είναι πιο εφικτή.
Ο καθοριστικός ρόλος της Τουρκίας
Καμία σοβαρή συζήτηση για το μέλλον του Κυπριακού δεν μπορεί να αγνοήσει τον ρόλο της Τουρκίας.
Η Άγκυρα εξακολουθεί να διαδραματίζει καθοριστικό ρόλο στις εξελίξεις και οι επιλογές της επηρεάζουν άμεσα τις προοπτικές των διαπραγματεύσεων. Οι σχέσεις της με την Ευρωπαϊκή Ένωση, η συνεργασία της με το ΝΑΤΟ, οι περιφερειακές εξελίξεις στη Μέση Ανατολή και οι ενεργειακοί σχεδιασμοί στην Ανατολική Μεσόγειο συνθέτουν ένα ευρύτερο γεωπολιτικό πλαίσιο που επηρεάζει και το Κυπριακό.
Η τουρκική πλευρά δεν έστειλε μήνυμα αλλαγής στρατηγικής. Ωστόσο, το γεγονός ότι αποδέχεται τη συνέχιση της διαδικασίας υπό την αιγίδα του ΟΗΕ δείχνει ότι, τουλάχιστον σε αυτή τη φάση, δεν επιθυμεί μια νέα περίοδο πλήρους ακινησίας.
Αυτό δεν σημαίνει ότι οι διαφορές γεφυρώθηκαν. Σημαίνει όμως ότι παραμένει ανοιχτό το πεδίο για περαιτέρω διπλωματικές πρωτοβουλίες.
Τι πέτυχε τελικά ο Γκουτέρες;
Το βασικό ερώτημα που προκύπτει μετά το τέλος της συνάντησης είναι αν ο Γενικός Γραμματέας πέτυχε τον στόχο του.
Η απάντηση είναι σύνθετη.
Δεν έφερε τη λύση.
Δεν ανακοίνωσε την άμεση επανέναρξη των διαπραγματεύσεων.
Δεν άλλαξε τις θέσεις των δύο πλευρών.
Κατάφερε όμως να διατηρήσει ενεργή μια διαδικασία που μέχρι πριν από λίγους μήνες έδειχνε να έχει παγώσει.
Η πρόθεσή του να συγκαλέσει νέα άτυπη διευρυμένη συνάντηση, αφού προηγηθεί ουσιαστική προετοιμασία, δείχνει ότι ο ΟΗΕ επιλέγει μια πιο προσεκτική και σταδιακή προσέγγιση, αποφεύγοντας τα λάθη του παρελθόντος.
Στη διπλωματία, πολλές φορές η μεγαλύτερη επιτυχία δεν είναι μια θεαματική συμφωνία, αλλά η αποτροπή ενός νέου αδιεξόδου.
Συμπέρασμα
Η άτυπη διευρυμένη συνάντηση δεν έγραψε ιστορία, αλλά ίσως αποδειχθεί μια σημαντική αφετηρία. Οι θεμελιώδεις διαφωνίες παραμένουν και η απόσταση που χωρίζει τις δύο πλευρές εξακολουθεί να είναι μεγάλη. Παρ’ όλα αυτά, η διατήρηση του διαλόγου και η συμφωνία να συνεχιστεί η προσπάθεια αποτελούν ένα θετικό στοιχείο σε μια διαδικασία που για χρόνια βρισκόταν σε αδράνεια.
Η επόμενη περίοδος θα είναι καθοριστική. Αν τα Μέτρα Οικοδόμησης Εμπιστοσύνης προχωρήσουν και η προετοιμασία για τη νέα άτυπη διευρυμένη συνάντηση αποδώσει, τότε θα μπορούσε να δημιουργηθεί η αναγκαία δυναμική για ουσιαστικές διαπραγματεύσεις.
Αν όμως η διαδικασία περιοριστεί σε επαναλαμβανόμενες δηλώσεις καλής θέλησης χωρίς συγκεκριμένα βήματα, η πρόσφατη πρωτοβουλία κινδυνεύει να προστεθεί στον μακρύ κατάλογο των χαμένων ευκαιριών που συνοδεύουν την ιστορία του Κυπριακού.
Ίσως αυτό να είναι και το σημαντικότερο συμπέρασμα της συνάντησης. Ο Αντόνιο Γκουτέρες δεν ζήτησε από τις δύο πλευρές να εγκαταλείψουν τις θέσεις τους. Επιδίωξε να αποκαταστήσει μια διαδικασία που είχε ουσιαστικά διακοπεί και να δημιουργήσει τις συνθήκες για τον επόμενο γύρο επαφών.
Η διπλωματία, προς το παρόν, κέρδισε χρόνο. Το αν αυτός ο χρόνος θα αξιοποιηθεί για να οικοδομηθεί η εμπιστοσύνη που απαιτείται για μια βιώσιμη λύση ή αν θα χαθεί μέσα στις γνωστές διαφωνίες, θα κριθεί από τις αποφάσεις που θα ληφθούν τους
επόμενους μήνες. Εκεί θα φανεί αν η πρόσφατη πρωτοβουλία του ΟΗΕ αποτέλεσε την αρχή μιας νέας πορείας ή ακόμη έναν ενδιάμεσο σταθμό σε μια μακρά ιστορία αδιεξόδων.
