Μπορεί ένα κράτος να αυτοχαρακτηρίζεται δημοκρατικό όταν στο εσωτερικό του λειτουργούν εκλογικοί και κοινοβουλευτικοί θεσμοί, αλλά εκατομμύρια άνθρωποι που βρίσκονται υπό την εξουσία του στερούνται ισότιμα πολιτικά δικαιώματα και το δικαίωμα της αυτοδιάθεσης;
Οι εκλογές της 27ης Οκτωβρίου στο Ισραήλ προσφέρουν μια ακόμη αφορμή για να εξετάσουμε ένα ερώτημα που η διεθνής κοινότητα συχνά αντιμετωπίζει με επιλεκτική ευαισθησία. Μπορεί πράγματι το Ισραήλ να χαρακτηρίζεται δημοκρατική χώρα; Η απάντηση, εάν περιοριστεί κανείς στην εικόνα της κάλπης, είναι εύκολη. Υπάρχουν πολυκομματικές εκλογές, κοινοβούλιο, αντιπολίτευση, δικαστήρια και μέσα ενημέρωσης. Η συμμετοχή στις πρόσφατες εκλογές έφτασε το 77,9%, ενώ το Likud αναδείχθηκε πρώτο κόμμα με 27 έδρες. Τα αραβικά κόμματα συγκέντρωσαν συνολικά 19 έδρες. Πρόκειται για πραγματικά στοιχεία πολιτικού ανταγωνισμού.
Μόνο που η δημοκρατία δεν είναι λογιστική καταμέτρηση ψήφων. Και ασφαλώς δεν αποτελεί ένα πιστοποιητικό που αποκτά ένα κράτος επειδή διαθέτει κοινοβουλευτικό κτήριο, εκλογικές περιφέρειες και πολιτικά κόμματα.
Η δημοκρατία προϋποθέτει ισότητα, καθολικά δικαιώματα, ανεξάρτητη δικαιοσύνη, θεσμικά αντίβαρα και προστασία των μειονοτήτων. Κυρίως, προϋποθέτει ότι η ανθρώπινη αξιοπρέπεια δεν εξαρτάται από την εθνική ή θρησκευτική ταυτότητα. Και ακριβώς σε αυτό το σημείο η ισραηλινή πραγματικότητα αποκαλύπτει βαθιές και δομικές αντιφάσεις.
Το 2018 η Κνεσέτ ψήφισε τον Βασικό Νόμο «Ισραήλ – το εθνικό κράτος του εβραϊκού λαού». Το άρθρο 1 ορίζει ότι το δικαίωμα άσκησης εθνικής αυτοδιάθεσης στο κράτος του Ισραήλ είναι αποκλειστικό δικαίωμα του εβραϊκού λαού. Δεν πρόκειται για μια απλή πολιτισμική αναφορά στην ιστορική ταυτότητα της χώρας. Πρόκειται για διάταξη συνταγματικού χαρακτήρα, ενταγμένη στους Βασικούς Νόμους του κράτους.
Το ερώτημα είναι αμείλικτο: Πώς μπορεί να συμβιβαστεί η αρχή της ισότητας με τη θεσμική κατοχύρωση αποκλειστικού δικαιώματος εθνικής αυτοδιάθεσης για μία μόνο εθνική ομάδα;
Ασφαλώς, οι Άραβες πολίτες του Ισραήλ ψηφίζουν, εκλέγουν αντιπροσώπους και συμμετέχουν στην πολιτική ζωή. Αυτό αποτελεί υπαρκτό δημοκρατικό στοιχείο. Δεν αναιρεί, όμως, τις καταγεγραμμένες ανισότητες στην πρόσβαση σε δημόσιους πόρους, στην εκπαίδευση, στην τοπική αυτοδιοίκηση και στη μεταχείριση από τους θεσμούς. Η ισότητα δεν μπορεί να εξαντλείται στο δικαίωμα να ρίχνεις ένα ψηφοδέλτιο στην κάλπη, ενώ η ίδια η συνταγματική αρχιτεκτονική του κράτους διακρίνει ως προς την εθνική αυτοδιάθεση.
Ακόμη πιο αποκαλυπτική είναι η έκθεση του Freedom House για το 2026. Το Ισραήλ κατατάσσεται στην κατηγορία «Ελεύθερο», με 73/100. Η ίδια οργάνωση, ωστόσο, καταγράφει πιέσεις στην ανεξαρτησία της δικαιοσύνης και διαχρονικές διακρίσεις εις βάρος αραβικών και άλλων μειονοτήτων. Και υπάρχει μια κρίσιμη υποσημείωση: Η βαθμολογία αφορά το Ισραήλ εντός των συνόρων του. Η Δυτική Όχθη αξιολογείται με 22/100 και η Γάζα με 2/100, στις κατηγορίες των μη ελεύθερων περιοχών.
Αυτή η διάκριση αποκαλύπτει ένα από τα μεγαλύτερα προβλήματα της συζήτησης. Αξιολογούμε τη δημοκρατία ενός κράτους απομονώνοντας τεχνητά τις συνέπειες της εξουσίας που ασκεί έξω από τα σύνορά του;
Στη Δυτική Όχθη, η πραγματικότητα είναι ακόμη πιο δύσκολο να δικαιολογηθεί με δημοκρατικούς όρους. Ισραηλινοί έποικοι και Παλαιστίνιοι ζουν στην ίδια γεωγραφική περιοχή, αλλά υπάγονται σε διαφορετικά νομικά καθεστώτα. Οι πρώτοι υπάγονται κατά κανόνα στο ισραηλινό αστικό δίκαιο και στα ισραηλινά δικαστήρια, ενώ οι Παλαιστίνιοι υπάγονται στο στρατιωτικό νομικό καθεστώς και στα στρατιωτικά δικαστήρια. Δεν πρόκειται για μια θεωρητική διαφορά. Πρόκειται για διαφορετική μεταχείριση σε ζητήματα μετακίνησης, γης, διοίκησης και δικαστικής προστασίας.
Εδώ βρίσκεται η ουσία της αντίφασης: Άνθρωποι που ζουν στον ίδιο τόπο δεν απολαμβάνουν το ίδιο νομικό καθεστώς, ενώ οι Παλαιστίνιοι δεν συμμετέχουν στις ισραηλινές εθνικές εκλογές που καθορίζουν την κυβέρνηση η οποία ασκεί καθοριστική εξουσία στην περιοχή. Ποια δημοκρατική αρχή μπορεί να νομιμοποιήσει αυτή τη συνθήκη;
Το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, στη γνωμοδότησή του της 19ης Ιουλίου 2024, δεν άφησε περιθώρια ασάφειας ως προς τη νομική διάσταση της κατοχής. Έκρινε ότι η συνεχιζόμενη παρουσία του Ισραήλ στα Κατεχόμενα Παλαιστινιακά Εδάφη είναι παράνομη, διαπίστωσε παραβίαση του δικαιώματος αυτοδιάθεσης των Παλαιστινίων και έκρινε ότι συγκεκριμένες ισραηλινές πολιτικές και πρακτικές συνιστούν συστημική διάκριση. Πρόκειται για γνωμοδότηση, όχι για ποινική καταδίκη. Είναι, όμως, μια ιδιαίτερα βαρύνουσα νομική κρίση του ανώτατου δικαιοδοτικού οργάνου των Ηνωμένων Εθνών.
Και σαν να μην αρκούν όλα αυτά, η ίδια η εσωτερική θεσμική λειτουργία του Ισραήλ δοκιμάζεται. Στις 27 Μαρτίου 2025 η Κνεσέτ ενέκρινε αλλαγές στον μηχανισμό επιλογής δικαστών, ενισχύοντας την πολιτική επιρροή στη διαδικασία. Η εφαρμογή τους προβλέπεται να αρχίσει με τη νέα Κνεσέτ. Η μεταρρύθμιση έχει προκαλέσει σοβαρές αντιδράσεις από νομικούς και θεσμικούς φορείς, οι οποίοι προειδοποιούν για αποδυνάμωση της δικαστικής ανεξαρτησίας και των μηχανισμών ελέγχου της εκτελεστικής εξουσίας.
Ας είμαστε, λοιπόν, σαφείς. Το Ισραήλ έχει δικαίωμα στην ασφάλεια. Έχει δικαίωμα να προστατεύει τους πολίτες του από τρομοκρατικές επιθέσεις. Κανένα κράτος, όμως, δεν αποκτά απεριόριστη άδεια παραβίασης του διεθνούς δικαίου επικαλούμενο την ασφάλειά του. Η ασφάλεια δεν ακυρώνει την ισότητα. Η ιστορική μνήμη και το τραύμα ενός λαού δεν μπορούν να μετατρέπονται σε διαρκή εξαίρεση από τις διεθνείς υποχρεώσεις.
Το πρόβλημα, επομένως, δεν είναι αν το Ισραήλ έχει εκλογές. Έχει. Δεν είναι αν διαθέτει κοινοβουλευτικούς θεσμούς. Διαθέτει. Το πρόβλημα είναι ότι η δημοκρατική του λειτουργία συνυπάρχει με ένα σύστημα διακρίσεων, κατοχής και άνισης πολιτικής εκπροσώπησης, το οποίο δεν μπορεί να παραμερίζεται ως μια εξωτερική ή άσχετη προς τη δημοκρατία υπόθεση.
Μπορεί, λοιπόν, ένα κράτος να θεωρείται δημοκρατικό επειδή οι πολίτες του ψηφίζουν, όταν ένας άλλος πληθυσμός υφίσταται τις συνέπειες της εξουσίας του χωρίς ισότιμη πολιτική φωνή; Μπορεί η δημοκρατία να είναι επιλεκτική; Και πόσο δημοκρατικό είναι ένα σύστημα όταν η ισότητα σταματά εκεί όπου αρχίζουν τα όρια της εθνικής ταυτότητας;
Η δημοκρατία δεν είναι βιτρίνα θεσμών. Δεν είναι η εικόνα που παρουσιάζει ένα κράτος προς τα έξω, ούτε η δυνατότητα μιας πλειοψηφίας να εκλέγει κυβέρνηση. Είναι η καθημερινή εφαρμογή της ισότητας και του δικαίου για όλους.
Το Ισραήλ μπορεί να διαθέτει τους θεσμούς μιας κοινοβουλευτικής δημοκρατίας. Αυτό, όμως, δεν αρκεί για να απαντήσει στο ουσιαστικό ερώτημα της δημοκρατικής του ταυτότητας. Γιατί η δημοκρατία που αναγνωρίζει δικαιώματα στους μεν, ενώ ανέχεται την άρνησή τους στους δε, δεν είναι απλώς μια ατελής δημοκρατία. Είναι μια δημοκρατία με ένα θεμελιώδες, ανεπίλυτο πρόβλημα: Το ερώτημα ποιοι άνθρωποι δικαιούνται να αποτελούν μέρος της.
Πηγές Freedom House – Israel, 2026 Κνεσέτ – Βασικός Νόμος του 2018 Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης – Γνωμοδότηση 19/7/2024 Association for Civil Rights in Israel – One Rule, Two Legal Systems
