Η μακροχρόνια παραμονή του Αλί Χαμενεΐ στην ηγεσία του Ιράν οφείλεται σε έναν συνδυασμό θεσμικής ισχύος, πολιτικής στρατηγικής και εσωτερικών ισορροπιών.
Ο θάνατος του 86χρονου ηγέτη των τελευταίων τριών δεκαετιών – ενός από τους μακροβιότερους στον κόσμο – επιβεβαιώθηκε λίγες ώρες αργότερα από την κρατική τηλεόραση του Ιράν. Από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, το Ιράν είχε μόνο δύο ανώτατους ηγέτες.
Η θέση αυτή έχει συγκεντρωμένη την απόλυτη εξουσία: Είναι ο ανώτατος ηγέτης είναι ο αρχηγός του κράτους και ο ανώτατος διοικητής των ενόπλων δυνάμεων, συμπεριλαμβανομένων της ελίτ των Φρουρών της Επανάστασης.
Ο Χαμενεΐ δεν ήταν ακριβώς δικτάτορας, βρισκόταν στο κέντρο ενός σύνθετου ιστού ανταγωνιστικών κέντρων εξουσίας, έχοντας τη δυνατότητα να βάζει βέτο σε κάθε δημόσια πολιτική και να επιλέγει υποψήφιους για τα δημόσια αξιώματα.
Είναι γεγονός πως οι νέοι Ιρανοί δεν έχουν γνωρίσει ποτέ στη ζωή άλλο ηγέτη εκτός από εκείνον.
Η κρατική τηλεόραση κάλυπτε κάθε του κίνηση. Η εικόνα του κοσμούσε διαφημιστικές πινακίδες σε δημόσιους χώρους και η φωτογραφία του ήταν παντού στα καταστήματα.
Στο εξωτερικό, οι διαδοχικοί πρόεδροι του Ιράν συχνά απολάμβαναν τα φώτα της δημοσιότητας. Αλλά στο εσωτερικό, ο Χαμενεΐ ήταν εκείνος που κινούσε τα νήματα.
Ο θάνατός του, κάτω από τόσο βίαιες συνθήκες, προμηνύει ένα νέο και αβέβαιο μέλλον, τόσο για το Ιράν όσο και για την ευρύτερη περιοχή.
Από τη Μασχάντ στην ενασχόληση με την πολιτική
Ο Χαμενεΐ γεννήθηκε το 1939 στη πόλη Μασχάντ, είναι ήταν το δεύτερο από τα οκτώ παιδιά μιας φτωχής βαθιά θρησκευόμενης οικογένειας. Ο πατέρας του ήταν μεσαίου βαθμού κληρικός στον Σιιτικό Ισλαμισμό, κυρίαρχη θρησκευτική παράδοση του Ιράν.
Από μικρός η ζωή του χαρακτηριζόταν από τη λιτότητα. Ο ίδιος αναφερόταν συχνά στις περιγραφές της φτωχής και ευσεβούς παιδικής του ηλικίας, λέγοντας ότι τρέφονταν μόνο με «ψωμί και σταφίδες». Η εκπαίδευσή του επικεντρώθηκε στη μελέτη του Κορανίου, και σε ηλικία 11 ετών είχε ήδη αποκτήσει πτυχίο κληρικού. Ωστόσο, η δράση του ήταν τόσο πολιτική όσο και πνευματική.
Ως ικανός ομιλητής, ήταν από τους σφοδρούς επικριτές του Σάχη του Ιράν, που τελικά ανατράπηκε από την Ισλαμική Επανάσταση. Κατά τα χρόνια της αντιπολίτευσης, έζησε μυστικά ή φυλακισμένος. Συνελήφθη έξι φορές, υπέστη βασανιστήρια και υποχρεώθηκε σε εσωτερική εξορία.
Μετά την επανάσταση, ο ηγέτης της, Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί, τον διόρισε ηγέτη των Παρασκευιανών Προσευχών στην Τεχεράνη, με τις πολιτικές του ομιλίες να μεταδίδονται σε όλη τη χώρα. Αυτό τον κατέστησε βασικό μέλος της νέας ηγεσίας.
Από την πρεσβεία των ΗΠΑ έως την προεδρία του Ιράν
Στους πρώτους ταραχώδεις μήνες της επανάστασης, φοιτητές πιστοί στον Χομεϊνί κατέλαβαν την πρεσβεία των ΗΠΑ στην Τεχεράνη, κρατώντας ομήρους δεκάδες Αμερικανούς διπλωμάτες για 444 ημέρες. Ο Χαμενεΐ υποστήριξε τη δράση τους, σηματοδοτώντας την αρχή της πολυετούς αντι-αμερικανικής και αντιδυτικής πορείας του Ιράν.
Το 1981, μια απόπειρα δολοφονίας με βόμβα τον τραυμάτισε σοβαρά, προκαλώντας μόνιμη απώλεια χρήσης του δεξιού χεριού. Αργότερα, ανέλαβε την προεδρία με 97% των ψήφων, μετά τη δολοφονία του προέδρου Μοχάμαντ-Αλί Ρατζάι. Ο Χαμενεΐ καταδίκασε τις ομάδες που θεωρούσε ότι παρέκκλιναν από τις θρησκευτικές αξίες θέτοντας έτσι τον πολιτικό προσανατολισμό της προεδρικής του θητείας.
Κατά τη διάρκεια του πολέμου με το Ιράκ, βρισκόταν συχνά στις γραμμές του μετώπου, αντιμετωπίζοντας προσωπικά τη βία και τις απώλειες. Η εμπειρία αυτή ενίσχυσε την καχυποψία του απέναντι στη Δύση.
Η ανάληψη της ανώτατης ηγεσίας
Το 1989, ο Χαμενεΐ εξελέγη από τη Συνέλευση Ειδικών ως διάδοχος του Χομεϊνί, παρά το γεγονός τη σχετικά αδύναμη θρησκευτική του φήμη. Στην πρώτη του ομιλία παραδέχτηκε τις αδυναμίες του, αλλά δεσμεύτηκε να χρησιμοποιήσει όλες τις δυνατότητες και την πίστη του για να φέρει εις πέρας την ευθύνη που είχε αναλάβει.
Κατά τις επόμενες δεκαετίες, δημιούργησε ένα δίκτυο πιστών που έλεγχε απόλυτα σε όλα τα επίπεδα του κρατικού μηχανισμού: Κοινοβούλιο, δικαιοσύνη, αστυνομία, μέσα ενημέρωσης και θρησκευτική ελίτ.
Δημιούργησε έναν πολιτικό καρτέλ που συνδύαζε σκληροπυρηνικούς κληρικούς και τους οικονομικά ισχυρούς Φρουρούς της Επανάστασης.
Η προσωπική του λατρεία και η πολιτική καταπίεση εξασφάλισαν τη δημόσια αφοσίωση, ενώ η καταστολή της αντιπολίτευσης – από τις φοιτητικές διαδηλώσεις του 1999 έως τις μαζικές κινητοποιήσεις του 2019 και του 2022 – ήταν άμεση και βίαιη.
Αν και επέτρεψε κάποιες προόδους στην εκπαίδευση των γυναικών, η Χαμενεΐ ήταν αντίθετος στην ισότητα των δύο φύλων. Οι γυναίκες που διαμαρτυρήθηκαν για την υποχρεωτική χρήση της μαντίλας συνελήφθησαν, βασανίστηκαν και καταδικάστηκαν σε σκληρές ποινές. Η υπόθεση της Μάχσα Αμίνι το 2022 οδήγησε σε μεγάλες διαδηλώσεις και βαριές απώλειες ανθρώπινων ζωών.
Η εξωτερική πολιτική και η πυρηνική πρόκληση
Διεθνώς, ο Χαμενεΐ θεωρήθηκε ηγέτης ενός απομονωμένου κράτους. Στρατηγικές συμμαχίες με ομάδες όπως η Χεζμπολάχ στο Λίβανο και η σκληρή στάση απέναντι στο Ισραήλ και τις ΗΠΑ χαρακτήρισαν την εξωτερική του πολιτική.
Το πυρηνικό πρόγραμμα αποτέλεσε τη μεγαλύτερη πηγή σύγκρουσης. Αν και το 2005 είχε εκδώσει οδηγία που απαγόρευε την ανάπτυξη όπλων μαζικής καταστροφής, οι υποψίες της Δύσης οδήγησαν σε κυρώσεις και οικονομική δυσπραγία. Το 2015 συνυπέγραψε μια συμφωνία για περιορισμό του πυρηνικού προγράμματος έναντι άρσης κυρώσεων, αλλά το 2018, ο Τραμπ ακύρωσε τη συμφωνία, επαναφέροντας τις κυρώσεις.
Η δολοφονία του Κάσεμ Σολεϊμανί, του Ιρανού στρατηγού, διοικητή της Ελίτ Δύναμης Κουντς των Επαναστατικών Φρουρών το 2020 σε αμερικανική επίθεση στο Ιράκ ενίσχυσε την ένταση, ενώ η εμπλοκή σε συγκρούσεις με το Ισραήλ και οι επιθέσεις του 2025 έφεραν τη χώρα στα πρόθυρα ευρείας σύγκρουσης.
Τον Ιανουάριο του 2026, η οικονομική κρίση πυροδότησε μαζικές διαδηλώσεις, με τις δυνάμεις ασφαλείας να απαντούν βίαια, αφήνοντας χιλιάδες νεκρούς και δεκάδες χιλιάδες κρατούμενους. Η στρατιωτική κλιμάκωση με τις ΗΠΑ και το Ισραήλ έφερε τη χώρα στο χείλος ενός νέου πολέμου.
Η σιδερένια κυριαρχία του Χαμενεΐ στην πολιτική, την κοινωνία και τον στρατό του Ιράν τελείωσε με την εξόντωσή του από συντονισμένη αμερικανοϊσραηλινή επίθεση, αφήνοντας πίσω μια χώρα υπό αυστηρό έλεγχο, αλλά με αβέβαιο μέλλον και ανυπολόγιστες συνέπειες για την περιοχή.
